Ẽkrénh

Ninsu.

Ninsu (lebre) vỹ tỹ nén ’ũ rĩr jé, nãn ga ’ũ vẽ gé.
Ti pi téj tỹvĩ jẽ, kasor tẽg ẽn ge tóg jẽ. Ti ror tỹ ta 40cm jẽ.
Ninsu ti téj kar ka tóg 40cm nĩ. Ti kyki vỹ rórór nĩgtĩ. Ti vỹ ror jẽ, nĩgrẽg tigtéj ti jẽ; ti tỹ nén ’ũ tar ko tĩ gé. Nĩgru kẽsir tigtéj, nĩgé sĩ, jẽ kẽsir tigtéj ti jẽ, ti tỹ nén ’ũ tar ko jé. Ninsu tỹ nén ’ũ ko tĩ ẽn va tỹ: kafej, re, nén ’ũ nin, ka ag munmur mré hã.
Rá ror ti nĩ gé.

Ẽg nãn kãmĩ nén ag.

Nũgfũr

Nũgfũr vỹ nén fẽr ãn ag ta ke nỹtĩ, ag hã vỹ tỹ: (garĩnh, jẽsĩ, pénmég) ag nỹtĩ. Tag ag kãki ag vỹ jagnẽ ki tỹ'ũ nỹtĩ, ag jãn mré hã. Mỹr jẽsĩ ag kãki ũn nũgfũr ag vỹ tỹ jógjó, kójónh, kónhko, sórẽg, sẽgsó... ag nỹtĩ. Jãvo garĩnh ag kaki ũn nũgfũr ag vỹ tỹ pẽnfág, kó'y ag kar nỹtĩ. Kỹ ser tag hã tugnĩn ũn fẽr ag hã vỹ nũgfũr nỹtĩ.

Ójor Sĩ

Ójor sĩ vỹ tỹ ẽg ta kinhra ki ta ójor ag krãm ke jẽ. Ójor kónẽg ke ãn ge vẽ, ẽg ta kinhra ki. Hãra ẽmã ta Manguerinha tá kanhgág ag vẽ porko to Ójor sĩ ke tĩ, ag tỹ vẽnhmỹ porko ke tũg vẽ. Mỹr kenjé porko vỹ tỹ fóg ag vĩ ki tó ẽn nĩ. Kỹ ser ẽmã 'ũ mĩ kanhgág 'ũ ag tỹ porko ke mũn jãvo mangueirinha tá kanhgág ag vỹ òjor Sĩ ke tĩ.

kójónh sĩ

kójónh sĩ

Nãn Kãmĩ kasor

Nẽn-kãmĩ-kasor (graxain ) tỹ tỹ ’ũ pafa tĩ nĩ. Ti kãmur vỹ tỹ 1,90m ti nĩjẽ mré ti my tá krỹg kỹ.
Kyki sá tỹ jẽ, ti fa ti nĩjẽ mĩ. Jẽgre tỹ jẽ, ti tỹ tar jẽ jé, ’ũ ag tỹ ti kato tẽ mré rárá há jẽ jé.
Ti jẽn vỹ tỹ kakanẽ kar nĩ. Kar kaféj ke gé. Kar tỹ nẽn kãmĩ jẽsĩ ag ko tỹ tĩ gé. Ti jẽn pẽ hã vỹ tỹ tãnh nĩ. Kar ’ũ hỹ tỹ tỹ (tomate) nỹtĩg gé je.
Ti tĩg fã hã tỹ tỹ nẽn kuprã ja mĩ tĩg ti. Kuprãg ja hã mĩ tỹ tĩgtĩ ti jãn jãvãnh jé. Fag krẽg jé fag tỹ jagnẽ mré mũg mág tĩ. Fag krẽg kỹ tỹ régre nỹgtĩ.
Ti jyjy vỹ Nẽn-kãmĩ-kasor nĩ. Ti pi jũ tĩg, hã ra ’ũ tỹ ti vóg kỹ tỹ jũ tĩ.

Ójor

Ójor (anta) vỹ mág jẽ, ti téj vỹ tỹ 1,40m kej ge nĩ, tỹ kãvãru ve ta jẽg nĩ, my ror kar nĩgrẽg runror ta jẽg nĩ. Ti pẽn vỹ tỹ (porko) ko pẽn ẽn ge nĩg nĩ, nĩjã téj ta jẽg nĩ gé. Ti vẽjẽn vỹ tỹ re nĩ, nãn kãmĩ ta tĩg tĩ, régre ag tỹ mũg tĩ.
Ójor fi tỹ fi kósin mãn kỹ tỹ pir jẽg tĩ. Ti ĩn vỹ tỹ nãn kã tá ke nĩ. Ójor vỹ tỹ Kanhgág ag vẽjẽn nĩ, sun kỹ tỹ ẽmĩ to ko há nĩg nĩ.
Kahngág ag tỹ ẽkrénh mũ kỹ ag tóg ójor ti kanẽ ki no tỹ pẽg tĩ, kỹ ti pi vẽnhvó há jẽj mũ. Kỹ ag tóg ti kãgmĩj mũ ser.
Uri tỹ ójor tũ nỹ, ẽg nãn ki.

Nén Jãnjãr

Nén-Jãnjãr (preguiça ) vỹ tỹ nén pafa tĩ nĩ. Ẽg tỹ hãre nẽ ti to Jãnjãr ke mũ, ti tỹ kumãr hã tĩj fã tugrĩn.
Ti jãn hã vỹ tỹ kaféj tỹvĩ nĩ, ka pãn jagma tóg kynh mỹ rĩn ka tĩg tĩ. Hã kỹ ti vo krój ra tóg vẽnhkajam há tavĩ nĩ, mỹr nén ’ũ tỹ ti ko sór mỹr tỹ vẽnhpéju ka tĩgtĩ , kar ti kyki kri nén ’ũ tánh tóg kãpa tĩ, kỹ tóg kaféj tánh hã rike nĩgnĩ.
Nén-Jãnjãr vỹ tĩg krój tỹvĩ (minuto) pir ke tóg tĩg ror tỹ vĩ han tĩ, kar tóg (hóra) pir ke (500 metro) tỹvĩn han tĩ.

Góg

Góg = Góg (guariba, bugio) vỹ tỹ kajẽr ag vẽnhmág tỹvĩ nĩ, América ki.
Kãmur = Góg vỹ ti mog kar kỹ 50 cm tá krỹg tĩ.
Kufy = Góg vỹ ti mog kỹ 15 a 30 kg tá krỹg tĩ.
Ag = Ag vỹ kyki mag nũg, jyvã mag ti nĩ, kar tỹ juvã téj nỹg mũ gé.
My = Góg vỹ ti my tỹ nén ’ũ kugmĩg tĩ, tar tỹvĩ tanỹ ti my ti. Kynh mỹ tỹ kapã mãtĩn ge ti tĩ.
Ju jã = Góg ag vỹ ju jã nỹg nĩ, ag tỹ e mũ nĩ kenkỹ, ta tỹ ũn tar tỹvĩ nĩj, kar ti tỹ ta ti si nỹ mũ. Ag tỹ ki ẽmẽ jé.
Vẽjẽn = Góg ag vỹ kakanẽ, kaféj kar ka munmur tẽg ko tĩ.

Toto

Toto vỹ tỹ nén 'ũ sĩnvĩ nỹtĩ. Tén tẽgtẽ mũ ag vẽ, ẽg ga ta Brasil tag mĩ. Ag vỹ 'e nỹtĩ toto ag, mỹr 'ũ ag vỹ mág nỹtĩ, kar 'ũ ag vỹ kãsir nỹtĩ gé. Toto ag vỹ rá 'e nỹtĩ: 'ũ ag rá vỹ tigtéj nỹtĩ kar 'ũ ag rá vỹ ronror nỹtĩ gé. Hãra ag vỹ tỹ toto kar nỹtĩ, ag 'e hãra. Toto 'ũ ag vỹ mỹrér, tánh, kupri, rá régre, rá tẽgtũ nỹtĩ. Hãra ag kar vỹ sĩnvĩ nỹtĩ. Ag vỹ rỹ kã hã vẽnhgrun tĩ mỹr kusa kã ũn 'e vỹ kãgter tĩ. Hãra ag pi tũg tĩ.