Ẽkré

Mug

Mug vỹ ta ka kã'ũ jẽ, ẽkré ti vẽ nãn kãtá. Ka tag ti vỹ nãn kãmĩ nỹtĩ, kar nãn fyr mĩ kegé. Ti pi tar tavĩ jẽ ka tag ti, ẽg ta ti gỹn sór kỹ ẽg ti mág tỹvĩ ra kãnhmar ti kutẽm tĩ. Hãra ti kén kỹ ẽg vỹ ẽg vẽnh rỹnh kỹ vẽnh mĩ rynh-ranh tĩ. Kỹ ser ẽg rỹj ẽn vỹ kãnhmar há ke tĩ, kar ti kén ẽn vỹ ẽg mráj ẽn ki ta há ke tĩ gé kãnhmar.
Kar ẽg tỹ mug ti pã fár kén ẽn vỹ ẽg tỹ gĩr kupe kỹ kãnhmar ti mog han tĩ gé. Mỹr mug vỹ kãnhmar mog tĩ, mag tỹvĩ ti ta jẽg tĩ. Ti tãnãj hãra mug ti vỹ kuvyjgy tỹvĩ jẽg tĩ, ka tar ag pi ti kuvy rike nỹtĩgtĩ.

Kãsé.

Kãsé vỹ tỹ ẽpỹ kãmĩ nỹtĩ ẽn nĩ. Kãsé vỹ tỹ nén ũ nĩ són há ti tóg kar, mỹr ti vỹ tỹ fág jakrĩ nĩ. Mỹr kãsé vỹ fág pãn tỹ kutẽ ka nỹn kỹ inh hã kãgnãnj tũ nĩgtĩ, vé ti tóg tãn tĩ, hã kỹ ti tóg kỹ vỹ tỹ pĩ han há nĩgtĩ. Ẽg tỹ ta pĩ han kỹ pĩ ẽn pi kãnhmar nhyr tĩ, gru nĩ ki tóg sin tĩ.
Hãra uri vỹ kãsé pipir tĩ ha, mỹe fóg ag vỹ ta tũ ke hora ẽg nãn mĩ.

Kajej.

Kaje tag tóg ka to sagtĩ, nãn kãmĩ. Kanhgág ag vỹ kajej tag tỹ vãsỹ mỹg tu tĩn kỹ kãhun tĩ, kar ag vỹ tỹ vãfy sĩn-sĩn tĩ gé. Ẽg tỹ kajej ven jé ẽg tóg nẽn kãra jãvãj mũ tĩ, kỹ ẽg tỹ nũnh kỹ kre kãki vin kỹ gé kãmũ tĩ ser.

Nétuj

Nétuj vỹ tỹ ẽkré jẽ. Ti jyjy vỹ tỹ ti targy tugnĩn ke nĩ, mỹr ẽg tỹ ti ve kỹ ẽg tỹ ti kunũnh sór kỹ ti pi ga kãki kãrukró jẽg tĩ, ẽkré ũ ag rike. Ẽg tỹ ti kunũnh sór mỹr ti vỹ ga kã há ta jẽ nĩ ve jẽg tĩ, hãra ti jãre ‘e tugnĩn ke vẽg tĩ. Ẽg tỹ kãgmĩ kónãn kỹ ti vỹ ẽg nĩgé ta prónh ke tĩ, kỹ ẽg tỹ nétuj ti kunũnh sór kỹ ẽg vỹ jỹmỹhár ti kãgmĩ kỹ ti nỹgnỹn tĩ, ka hã ti tỹ hãn ke tĩ.
Nétuj ti vỹ tỹ masora han há jẽ gé, ti tujgy tugnĩn. Kar nétuj vỹ tỹ vẽnhkagta ‘e han há jẽ gé. Ẽg tỹ nétuj ve kỹ ẽg vỹ ti nĩgjãg tĩ mỹr ti pi ta ẽkré kórég jẽ.

Se

Se vỹ tỹ nãn kãmĩ tĩj fã ag kã’ũ nĩ. Kanhgág vĩ ki ti jyjy vẽ Se ti, hãra tupi ag hã nỹ ti jyjyn mũ; ti mỹ ag vỹ akwa’tim ke mũ, ag tỹ ti nĩjã téj tugnĩn ti jyjy tag as ja vẽ.

Gãru

Gãru vỹ tỹ vẽnh kar tỹ koj fẽ nĩ. Ẽg tỹ ko jê ẽg tỹ gãru tóg ta ver ti mó ki nỹtĩ ẽn grãnh mũ. Ti grãnh kar ẽg vỹ ser kukrũ ki porko tãg fón kỹ pĩ kri rỹg kỹ gãru krãnh ka nĩ n vãm mũ. Kỹ ẽg tỹ era nén ‘ũ tỹ vóg-vóg kej mũ, kỹ tỹ ser ti rỹg kãtỹvĩn kỹ ser totor mũ, kỹ ẽg vỹ ser kukrũ kri tam kỹ kukrũ tỹ rag-rag kej mũ, kỹ gãru ẽn tỹ totor kãn mũ. Mã há ta tĩg tĩ ti totor kãn ti. Kỹ ẽg tỹ ser sa tỹ gãru ẽn totor kri vãm tĩ ẽg tỹ ko jé.

Kanhgág tỹ krãn fã

Fóg ti vẽ, kanhgág tu jẽnjẽr ag nỹtĩ ke tĩ, rãnhrãj vãnh ke gé. Hãra vẽnh ó vẽ, mỹr kanhgág ag vỹ ẽkrãn kamã nỹtĩ,ag krẽ ta koj ke ẽn krãn ke ag tamũ, gãr, rẽgró, mỹnjóka, pén'ó-grẽ, pého, kánỹ, kánĩnh, mómra,kar ag vẽ ka kanẽ krãnkrãn tĩ gé, ag krẽ ag tỹ ti rãn kỹ ko jé
Hãvã kanhgág ag tỹ krãn fã ti, mỹr ag pi jãnkamũ hán sórmũ ag tỹ koj ke ẽn krẽn ke ag tỹ mũ,ag krẽ tỹ ag mre ko jé.

Agrotóxico

Ũri fóg ag tỹ ag ẽkré kar mĩ agrotóxico tỹ mĩ tỹ ke tĩ, nén ũ sy tỹ ag mỹ ko tũ nĩn jé,javo ag tỹ agrotóxico tỹ mĩ take tũn kỹ, nén ũ sy kórég tỹ ag mỹ tatũ kejmũ. Hã Kỹ ag tỹ tag kamẽg kỹ ser agrotóxico tỹ mĩ take kamẽ han tĩ, ti tỹ ag mỹ han há han jé. Hãra fóg ag pi ag tỹ kojé krãn ke mũ, ag tỹ mercado mỹ vẽne ke jé ag tỹ krãn ke mũ, kỹ ag pi vãnh kar tỹ kojke mũ ẽn tu jykre há nỹtĩ, ag jẽnkamũ mãn ge ẽn hã tu ag tỹ jykre nỹtĩ.Tag tugnĩn ẽg tỹ vãnh kirĩr ke nỹtĩ, ẽg tỹ fóg a mercado tá nén ũ gé jé ẽg tỹ ẽg krẽ mré kon jé.

Gãr tỹ nén ki há

Nén tỹ ẽg mỹ vẽjẽn hynhan ge ven mũn hãvẽ tỹ ẽkré kar tỹ nén ũ ko tĩ hynhár nĩ .

Rẽgró

Rẽgró vỹ tỹ ẽg tỹ koj fẽ nĩ, vẽnh karvẽjẽn vẽ, rẽgró ti. Ẽg tỹ rẽgró nỹtĩn jé vỹ krãn tĩ, kỹ ẽg tỹ ser ti han kar koj mũ. Mỹr ti tỹ ko há tỹvĩ nĩgnĩ, hã kỹ vẽnh karvỹ ko ke ke mũ. Rẽgró ti kur hã vỹ tỹ ẽmĩ, kajka, aroj, farĩnh totor nỹtĩ.
Hãra ẽmã ‘e mĩ kanhgág ag vỹ rẽgró kuri tỹ’ũ han tĩ, ag tỹ vẽnhmỹ ag tỹ koj há ẽn ki han vẽg tĩ. Uri ũn pira ag tỹ rẽgró krãn tĩ, vé ag tỹ kajãm tĩ. Mỹr ag pi hãn krãn kinhra nỹtĩ vé.