Fóg nén

Tecnologias, produtos, coisas criadas pelos não-índios

Topẽ kósin tỹ Jesus kurẽ.

Uri kurẽ ta 25 tag kã vỹ tỹ Topẽ kósin ta Jesus ti tyj ja nỹ. Kỹ vẽnhkar vỹ ga kri ẽmã kar mĩ mỹsinsér nỹtĩ, kurẽ tag tugnĩn.
Ka mũnỹ jagnã mré mỹsinsér jé kegé kurẽ tag to uri.

Kãgrá

Kãgrá vỹ tỹ fóg ag tỹ to (foto) kej fã nỹtĩ. Ag hã hỹnỹ nén tỹ ta kãgrá nũnh fã nỹtĩ, ag tỹ hyn-han ja vẽ gé, kãgrá nũj fẽ ti. Kãgrá 'ũ ag vỹ kãsir nỹtĩ kar 'ũ ag vỹ mág nỹtĩ. Hãra kãgrá vỹ nén 'ũ kar to jykrén ka nũnh ka nỹtĩ, mỹr 'ũ ta kãgrá nũnh mũ ẽn vỹ ti jykre tá nén 'ũ to jykrén ka han tĩ, kãgrá ẽn ti.

Kurẽ tỹ 15 kã feriado.

Kurẽ tỹ sexta 15 tag kã vỹ ẽg ga tỹ Brasil kar mĩ ta feriado tĩj mũ. Kenjé fóg ag vỹ kurẽ tag to dia da proclamação da república ke tĩ, kỹ ser vẽnh kar pi kurẽ tag kã rãnhrãj tĩ, kỹ ser kanhgág ag mré hã pi kurẽ ta 15 tag kã rãnhrãj tĩ gé.

Cacofonia

Nén tỹ ẽg tỹ to mỹr vẽnhmỹ nĩ ve ẽn to ẽg vỹ "cacofonia" ke tĩ. Kanhgág vĩ ki hẽremũn ũ tỹ vĩ tỹ ge kỹ:
- Nĩsóg “crista de galinha”, Nĩ sóg “sentei”
- Kanér “liso”, ka nér “toco de árvore”
- Katánh “mosca”, Ka tánh “árvore verde”
- Kasĩn “rato”, ka sĩn “achar bonito a árvore”
- Katotẽ “Encontrar”, Kato tẽ “voar de encontro”.

Ẽg vĩ kỹ vỹ jagnẽ rike nĩve nỹtĩg nĩ, hãra vỹ ẽg tỹ rán kỹ tỹ’ũ nỹgnĩ. Kỹ ser ẽg vỹ tag ag to "cacofonia" ke tĩ.

Cerveja

Cerveja vỹ tỹ goj-fa ag kã’ũ nĩ, ti vỹ ẽkré tỹ cereal ke mũ ẽn tỹ han kỹ nĩ. Vẽnh kar ta kinhra vỹ ẽmã tỹ Europa ke mũ ẽn ta han kỹ nĩ, ti hã vỹ tỹ malte jã. Oriente kar Európa ta goj-fa tag vỹ vãsỹ 6000 a.C kã ag tỹ kinhra nỹtĩ ser. Ag hã vỹ tỹ sumérios, egípcios, mesopotâmios ag nỹtĩ. Ẽg pi América ki ti kãme kinhra nỹtĩ, ẽg tỹ kinhra hã vỹ tỹ tag mĩ kanhgág ‘e ag tỹ ag goj-fa pẽ han ja fẽ nỹtĩ, Europeus ag junjun tũg ki ver. Ẽmã tỹ Brasil ki Norte tá kanhgág ‘ũ ag vỹ ag goj-fa hynhan mág tĩ, ti jyjy hã vỹ “caissuma” ke tĩ, mỹnjóka tỹ ag tỹ han tĩ.

Prỹg tỹ 2013 kã ũ tỹ ENEM ki "redação" han ge ta ve vén ge

Ve vén kar han ge vỹ ũ tỹ prỹg tỹ 2013 kã ENEM hang e vỹ to kanẽ jur ge nĩ, mỹr ũn tỹ rán ag hã vỹ tỹ Diretoria de Avaliação da Educação Básica (DAEB) ag nỹtĩ. Kar ũn vẽnhrán há tỹvĩ nỹtĩ gé, ag kar vỹ nén ũ tỹ ENEM han ge mũ ag juna kej ge vẽ.

à tỹ fóg vĩ ki ENEM tu rán ka as tag vê kãn sór kỹ vẽnhrá tag vé:

http://download.inep.gov.br/educacao_basica/enem/guia_participante/2013/... )

Vẽfe

Vẽfe vỹ fóg ag tỹ han ja nĩ. Hãra vẽnhkar ta tỹ nén ũ kar hynhan tĩ, kar vẽnh Kar tỹ vẽfe kinhra nỹtĩ gé.
Vẽfe tỹ ẽg tỹ kur jar ki ség tĩ, kar ẽg vỹ tỹ kur han tĩ gé. Fóg ag ẽmã mĩ ag tỹ vẽfe tỹ pẽturó kugrỹn tĩ kar ag tỹ ta vẽnhnĩgre han tĩ.
Vẽfe ‘e nỹtĩ, ũ tỹ kónẽg nỹtĩ kar vỹ mág nỹtĩ gé. Kar vẽfe ũ ag vỹ Sá kar kupri nỹtĩ, mré ũ ag vỹ kósóg, tánh, mỹrér, rórór nỹtĩ. Kỹ ẽg tỹ kanhgág tỹ ẽg kur jar kỹ vẽfe hã jãvãnh vén tĩ, mỹ ti tỹ ta nén ũ kar kurỹn há nỹtĩ.

Vẽsógfĩnja

Vẽsógfĩnja vỹ ‘e nỹtĩ. Fóg ag tỹ monh fár tỹ han tĩ, ke tũmỹr porko fár tỹ ke gé. Hãra vẽsógfĩnja ‘ũ vỹ kur tỹ han ka nỹg nĩ gé, hãra jérĩnmỹ vỹ tỹ jãgnẽ hã nỹtĩg nĩ. Vẽsógfĩnja vỹ fóg ag tỹ han ja nỹ vã, hãra vẽnh kar vỹ vẽnh kã vin tĩ.

Jẽnkamu tãg

Prỹ tag kã Brasil ki pã'i mág tỹ Dilma fi vỹ jẽnkamu ta 5 (pénkar) kar 2 (rég're) tãg hyn-han ka banco ag mĩ pipin mũ. Hãra ver ũn kófa ag vỹ ver ẽn mĩ nỹtĩ, mré ver ũn pir ag tỹvĩn tỹ jẽnkamu tãg tag génh.

Bruce Lee

Bruce Lee vỹ fóg ag ẽmã tỹ San Francisco (Estados Unidos) ke mũ ẽn tá tyj ka nĩ, kurẽ tỹ 27 prỹg tỹ 1940 kã, ũ ta ti jyjyn ja hã vỹ tỹ Lee Jun-fan ke mũ ẽn nĩ. Ti jóg mré ti nỹ fag ẽmã vỹ tỹ Hong-Kong (China) tá, ta tĩg ki ta ẽmã tag tá kyrũn. Ti nỹ fi mré ti jóg vỹ filme hyn-han ja fẽ nỹtĩ.