Kanhgág to vãme

conteúdos que dizem respeito à história do povo Kaingang

Apãniekra

Apỹnĩjekra ag vỹ tỹ ẽmã ta Mranhão tá ke nỹtĩ, vãsỹ tag ag vỹ tỹ to Canela ke ka nỹtĩ gé. Maranhão tá Apỹnĩjekra ag vỹ tỹ Timbira ag hã nỹtĩ gé. "Apãniekrá" ag vĩ kỹ ag vỹ tỹ kanhgág ag vĩ hã nỹtĩ, mỹr ag vỹ tỹ Jê ag nỹtĩ gé kanhgág ag rike.
Apỹnĩjekrá ag vỹ ẽmã ta Porquinhos ke mũ ẽn tá nỹtĩ, Barra do Corda (MA) mã tá. Prỹg ta 1919 ag nĩkrén vỹ 118 ke tá krỹ nĩgtĩ. Uri ser Apãniekrá ag nĩkrén vỹ 700 ke tá krỹ nĩ IBGE ta ag nĩkrén ja ki, 2010 kã.

[ kãgrá: William Crocker 1975]

Apinajé

Apinajé ag vỹ tỹ ẽmã ta Tocantins tá ke nỹtĩ. Ag vĩ vỹ tỹ kanhgág ag vĩ hã nỹtĩ, Jê ag vẽ gé. Apinajé ag ne tóg ũn prũg ka nỹtĩ tỹ gĩr ẽn ki kãpa ka nỹtĩ jitóg, fag to ag jitóg Krĩkati ke tĩ.
Vẽnhmỹ ag ne tóg Poente ra mrog-mro pajãg Goj tỹ Tocantins ki, kỹ ser ag pi krĩkati ag mré jagnẽ ve mãn mũ ser tag pãte.
Prỹg ta 1820 kã Apinajé ag nĩkrén ne tóg 4.200 tá krỹg tĩ, hãra ser 1928 Curt Nimuendajú ta ẽmã ta 4 ke mĩ tĩg mỹr ag pi ser 150 ke tá krỹ nỹtĩ ha, prỹ ta 100 ke kar ken vẽ ser. Kỹ ser uri Apinajé ag nĩkrén vỹ 2 mil ke nĩ ha.

[ kãgrá: Apinajé kyrũ ]

Guaianás

Guaianás tag vỹ fóg ag kar kanhgág ũ ag tỹ vẽnh jyjy tag fi ja nĩ. Vẽnh jyjy tag vỹ livro, carta kar biblioteca mĩ nỹtĩ, hãra vẽnh jyjy tag vỹ ta hẽnrike nĩ. Ag hã vỹ nỹti: Gunhanás, Goyanás, Guaianazes, kar ver ũ ag vỹ tag to Waynasses ke tĩ gé. Hãra ẽg pi ver ag kanhgág ũ tỹ ne ẽn kinhra nỹtĩ ver. Hãra vẽnhmỹ Sudeste kar Sul ki fóg ag ne tóg kanhgág Pẽ ag mỹ vẽnh jyjy tag tỹ ag japrãr ja nĩgtĩ.

Kanhgág ag rá to vãme.

Kanhgág ag vỹ jagnẽ tỹ kafã kar nỹtĩ.
Kajr ag vỹ ag vẽnven já ag vẽnhsán ky rá ror han tĩ, ũ ag tỹ rá ror tag to rá kutu ke tĩ. kar kamẽ ag vỹ ag vẽnh sán-sán kỹ ag rá tỹ téj han tĩ, tag hẽ to ẽg vỹ rá téj ke tĩ. Ag tỹ vẽnh ki ẽmẽg vén mũn kã ag vỹ ag vẽnh-prũg jé jagnẽ rá tỹ'ũ ãn fi hã mré nĩj ge nĩgtĩ, ũn tỹ ta ag rá rike tũ ẽn fi mré nĩj ge nĩ.
Kanhgág krẽ vỹ ti jóg rá tỹvĩn tỹ vẽnh saj ge nĩ, tag hã jé gĩr vỹ tỹ kamẽ krẽ kỹ tỹ kamẽ nỹtĩj mũ, ketũmỹr ti tỹ ta kajru kỹ gĩr vỹ tỹ ta kajru nỹtĩj mũ gẽ.

Augusto

Legenda: 
Augusto ti tũg ta jagy tãvĩ.
Augusto

Pã'i ta Augusto tũg.

Kurẽ tỹ 31 kysẽ tỹ maio prỹg tỹ 2014 tag kã kanhgág tỹ pã'i Augusto da Silva ti vỹ tũg. Ti vỹ ẽmã tỹ Iraí tá nĩgtĩ, kar kanhgág kar ag vỹ estado ta Rio Grande do Sul ki ag mỹ tỹ pã'i mág há nĩgtĩ vã. Augusto ti vỹ prỹg tỹ 58 nĩgnĩ vã, ti tũg tũ ki.

Kanhgág vãkyr, 1957

Prỹg ta 1957 kã ẽmã mág ta Paris tá "Museu do Homem" (frances ag vĩ ki: "Musée de I'Home") ag vỹ brasil ki kanhgág kar ag vãkyr nón kagá (SPI ag mỹ). Ũ tỹ ag jo jẽ fi jyjy Simone Dreyfus-Roche ke mũ. Ag tỹ ũn ve vén ja ag vỹ tỹ Palmas (PR) tá kanhgág ag nỹtĩ kar Xapecó (SC) tá kegé. Prỹg ta 1973 kã Museu do Homen vỹ ser kanhgág ag vãkyr ãn ag tỹ nén ki ẽmẽj-fẽ ki vin, ag vãkyr ag vỹ 13 ke nỹtĩ, ag kanhgág tỹ Kuikuro, Yawalapiti, Kayapó Kubenkrãnkẽn, Kayapó do Gorotire kar Kaingang ag nỹtĩ. Ag vẽkyr kar tag ag jyjy hã vỹ "Brésil – Musique indienne – vol 1” ke tĩ.

Kanhgág Ana da Luz Fortes do Nascimento Fẽno fi tũg.

Kurẽ tỹ 06 kysã tỹ março prỹg ta 2014 tag kã kanhgág si fi vỹ tũg, fi jyjy vỹ Ana da Luz Fortes do Nascimento Fẽno ke tĩ, ẽmã ta Chimbangue tá. Fẽno fi vỹ ta ẽmã tag tá ta juja ãn ge nĩ vẽ fi rĩr tĩ ki, mỹr fi vỹ ga ta Chimbangue tag jé rárá mag ka nĩ prỹg ta 1970 ta 1985 tá krỹg ti. Kanhgág ag tỹ ser 1986 kã ga tag ta ag jyjy to sa jé, hãra ag vỹ prỹg ta 2006 kã hã ga tag ta ag tũ pẽ nỹ ser, ãn kã kanhgág si tag fi vỹ ag jo tĩg tĩ.

Tỹgtỹnh

Inh aluna fag

Legenda: 
jagnẽ jamré fag vẽ.
Inh aluna fag