ũn tỹ ũ

Kukryr-ren

Uri kurẽ tỹ 22 kysã ta julho prỹg ta 2013 kã, kurẽg ge tá vỹ fóg ag ẽmã ta São José dos Ausente Rs tá kusa tỹvĩ han ja nĩ. Kusa tag vỹ kukryr-ren han, ag tỹ kusa kãmun mỹr ne tóg 0,5 graus negativo nĩ.Vẽnhmỹ fóg ag tỹ mrin-mrin ke mỹr nén ũ ne tóg tãm-tãm ke nỹtĩ nĩ, kỹ ag tỹ re tá ãvãnh mỹr kukryr-ren ne tóg pãm-pãm ke nỹtĩ nĩ.

Tẽnhgó

Tẽnhgó vỹ tỹ ãn mĩ ke tĩ. Ũ ag tỹ ka kri ag ĩn han tĩ, kar ũ ag tỹ ga nor kãki ag ĩn han tĩ. Hãra ũ ag tỹ re kãmĩ ĩn tĩ gé, kar ver ũ ag tỹ ẽg ĩn kãmĩ ĩn tĩ. Tẽnhgó ũ ag tỹ sá nỹgnĩ, ke tũmỹr mỹrér, tánh, rórór, kã figfi kupri etc.

Ẽg si tĩgĩ - Aldeia Iraí/RS

Ẽg si tĩgĩ - Aldeia Iraí/RS

Ragro-Pu

Ragro-Pu vỹ tỹ Knhgág ag tũ nỹ. Tỹ no ve ta nỹ, hãra vỹ mág nỹ. Ti kãmur vỹ tỹ 1,50m pãte ke nỹ, kar Ragro-Pu vỹ jurỹr jãjgy tỹvĩ nỹ gé.

Kanhgág ag vỹ Rỹagro-Pu tỹ ẽkrénh tĩ gé. Tỹ kanhgág ag tỹ nén ũ mág tỹvĩn tãnh tĩ, pi tỹ nén ũ kãsir ẽkrénh há nỹ mỹr ti vỹ mág nỹ.

Kofa fi Arcidia, Carreteiro tá

Sor

Sor (preá) vỹ tỹ ã rĩr kónẽg nĩ, ti kyki vỹ sá mré kusũg nĩ, my tũ ti nĩ, kar ti tãró vỹ ror nĩ, jãvo ti nigrẽg vỹ kẽsir tỹvĩ nĩ quatro ke ti jẽ gé, ti pẽn mré.
Ti jẽn hãvỹ tỹ re féj tigtéj ẽn nỹt ti.
Ẽgóho rogror kãmĩ tóg ti jamĩn han tĩ, ti prũ fi mré.
Sor krẽg kỹ vỹ tẽgtũ kẽfor nỹgnĩ, kar ti jag fe vỹ óré rãhã nĩg mé nỹgnĩ.
Ẽg tỹ sor ti nĩ ko sor kỹ ẽg tóg nó tỹ pénũ, kỹ kufén kar sun kỹ ẽmĩ to ko tĩ, jãvo ’ũ vỹ ju ẽg minko tĩ gé. Há kỹ ẽg ta tỹ kanhgág vỹ re pũr kamég, mé nĩ ke kimũ, sor tug ha mén kỹ.
Ẽg si ag vỹ sor tu “rá ror” ti nĩ ke tĩ, kãkỹ tỹ vém nĩ ẽg tóg ti vóg kỹ.

Krygféj

Krygféj ag (morcegos) tỹ tã tĩra pygfa tĩ. Ag tãgtã jé ag fártãryj tỹ ag pãn mré ag nĩgé féj tigtéj to grãn kekỹ sa, mỹr ag nĩgnó mré ag nĩgé féj tóg tigtéj tỹvĩ nỹ tĩ. Ta kasĩn vera, kasĩn pi jé, mré Krygféj pi tỹ kasĩn kẽke nĩ mỹr tỹ rá téj nĩ, jo kasĩn tóg rá ror nĩ, jag nỹ jamré ag vẽ.

morcego1.jpg

Grun

Grun (gato do mato) pi éhe ta vũ nĩ, ti mog ky ta 35 cm ke nĩ, ti mag ti. Ti rá ta marér sunh nĩ rórór kar sa, javo ti my ta téj nĩ, kar kyki mag nĩ gé. Ti nĩgrẽg ta kãsir nỹ ti, nĩgru tig téj, jã kãsir, nĩjẽ sĩ ta nĩ gé.
Nén ’ũ nĩ ko ta tĩ gé, jẽsĩ . Kar ti, grun pi nén ’ũ féj ko tĩ.
Kar pi kuty ky nén ’ũ jãvanh ti, kurã ky hã ta nén ’ũ nón tĩ tĩ . Ti pir my ta tĩgti rãnhgy kã hã ta ti régre fi mré tĩgti.
Fi grẽg ka ta ũn pir, han tĩ, ke tũn ky ũn tẽgtũ, kysã ta tẽgtũ kri ũn pir ki ta tygtyj ti, jagfénh ta ti ẽgóho kãmĩ kar vãn jẽre.

Grun

Kysóg

Kysóg (cotia) vỹ kónẽg jé, ti téj vỹ kemun tỹ nĩgé féj régre ke vẽ. 204 kg vẽ ti kufy ti. Ti Kyki vỹ tỹ ga nĩ gé. Krĩ téj ti jé, kar ti nĩgrẽg vỹ ror há nĩ. Kãsir ti nỹ tĩ gé. Ti nĩgnó vỹ ronror nỹtĩ, ju ti fa vỹ tĩg téj nỹtĩ. Ag pi jag mũn kỹ kãnhmar ron tĩ. Nĩgé féj tỹ 5 ke tóg nĩ. Kar ju ti fa ty vỹ tẽgtũ jẽ.
Brasil, Argentina, Uruguai, Paraguai kãki tóg ẽ nĩ gé. Kar tóg nẽn fyr mĩ mũg tĩ. Goj rã ke gé. Kurẽ tá tóg tĩgtĩ, kar tóg ti kanhgág ag kamẽg kỹ tóg kuty tá tĩgtĩ sir ti kókĩr kỹ.Ga nor, kar tóg ra nor kãki nũr tĩ gé. Mũmẽg kamã ti nĩ, kar tóg vẽnhvãj gy nĩ gé.