ũn tỹ ũ

Kuikuro Ag

Ana Maria fi, T.I. Vanuíre tá.

Legenda: 
Dona Ana Maria de Jesus, Terra Indígena Vanuíre (foto: Juracilda Veiga)
Ana Maria  fi, T.I. Vanuíre tá.

Hérig.

Pénkrig ũ ag vỹ mũg tĩ, ag pi mág nỹtĩ, tag ag hã to kanhgág ag vỹ Hérig ke tĩ. Hérig ag vỹ ag mũ ja mĩ 'e tỹvĩ mũg tĩ, kar ag vỹ jygfyn ka mũg tĩ. Kỹ ag tỹ nén ũ ve ka koj gen kỹ ag vỹ jagnã mré nén 'ũ ãn kri rũ kỹ kagra tĩ. Pénkrig kãsir ta hérig ag sá nỹtĩ, ag vỹ ag tỹ ĩn kãra ge kỹ nén 'ũ kar pétãn tĩ ẽg mré hã. Mỹr hérig ag tỹ ẽg kygpran kỹ vỹ kagajgy tĩg nĩ, kỹ ẽg vỹ hérig ag tỹ ẽg ĩn ra gen kỹ kur kugprũn kỹ ag kri vãm ge nĩ. Kar 'ũ ag vỹ sa tỹ ag kãmũj ge ãn mĩ pipin tĩ, ka hérig ag pi sa pipin kỹ nỹtĩ ãn fĩnrãm tĩ.

Nĩgru.

Ẽg tỹ nĩgru ta jykrén kỹ ẽg vỹ ti nén ki há ẽn to jykrén tĩ, mỹr vẽnh kar vỹ nĩgru nỹtĩ. Nĩgru tỹ ẽg vỹ nén ũ kuség tĩ, kar ẽg vỹ ta nén ũ kar kugmĩ tĩ gé. Tỹ ẽg vỹ nén ũ kar hyn-han tĩ, mỹr ẽg nĩgru tũn kỹ ẽg pi nén ũ há han tĩ.
Kỹ ẽg vỹ ẽg nĩgru ki rĩr ge nĩ, tag hã jé ũn tátá fag vỹ fag nĩ ki hyn-han tĩ, kỹ vỹ sĩnvĩ nỹtĩg nĩ.

Vẽtó.

Vẽtó vỹ tỹ ẽg sin ka ẽg tỹ ta vãsãn fã nỹ. Mỹr ũn ta gĩr tỹ vẽtó ta vãsãn jé ti vỹ vẽnhrỹg ke nĩ, ka hã ti ta vẽtó ta ti juna ke han mũ. Hãra ũn tỹ vẽtó jé pẽ hã vỹ tỹ gufã ag nỹtĩ, kỹ nén ũ pi ag ta hãnrikej mũ. Ag mỹ vẽtó vỹ ta nén há pẽ nỹ, ti tỹ ta ag jo rã mág fã tugnĩn.

Jónjón

Jónjón vỹ tỹ ẽg nug kãmĩ ke nỹtĩ, vẽnh kar vỹ nén tag rĩgmũ. Hãra ẽg pi nén tag vég tĩ, vé ẽg tóg ti mãg tĩ. Jónjón vỹ tỹ pỹn ve nỹtĩ, kanér ta nỹtĩg nĩ gé. Ẽg jónjón ag hã vỹ ẽg kókĩr han tĩ, mỹr ag hã nỹ ẽg tỹ nén ũ kon kỹ ẽg kãki nỹtĩ kỹ ẽg tỹ mẽg tũ ra ẽg tỹ vẽjẽn ko ja ẽn kagra tĩ. Kar ẽg jonjón hã vỹ ẽg tỹ nén ũ ve mỹr ko tũn kỹ jũgjũ tĩ, kỹ ser ẽg vỹ kaga tĩ, kijãn tag tugnĩn ẽg vỹ ter tĩ, ẽg ta nén ãn ko tũn kỹ. Hãra vỹ vẽnhkagta tĩ ẽg tỹ ẽg jónjón pan jé, kỹ ser ẽg kaga mãn tĩ, vé ẽg vỹ tãg tĩ.

Kanhgág jũ kãgran

Legenda: 
inh sa papé ki vẽnh kãgran.
Kanhgág jũ kãgran

Ter.

Ãg tỹ nén 'ũ to ter ke mũ tag vỹ tỹ nén jagy há tỹvĩ nĩ. Mỹr ãg ter kỹ ẽg vỹ ẽg panh, mỹnh, ẽg krã kar vẽnh kar ré ka tĩg ãg nĩ. Hã kỹ ẽg vỹ ẽg rĩr tĩ ki mỹsér ge nĩ, mỹr ẽg vỹ ẽg ter kỹ ser kanhir mãn ge tũ nĩ. Kỹ ter ke tag vỹ tỹ nén kórég tỹvĩ nĩ, hãra vẽnh kar vỹ kijãn ter ge nĩ. Hãra ẽg kãgter tũ ki ẽg vỹ nén 'ũ há han ge to jykrén ge nĩ.

Jãpri.

Ẽg tỹ kijãn goj ve kỹ ẽg vỹ goj jẽnhkri, goj kavéj vég tĩ. Hãra ẽg goj mág kar goj kãsir vigve tĩ gé, hãra goj ũ vỹ jãpri nỹtĩg nĩ. Ẽg tỹ ti pãrér ja mĩ ãvãnh mỹr ẽg vỹ goj jãpri kãtá nén ũ vigvég tĩ, tag hã vỹ tỹ ser goj jãpri sa. Goj jãpri tag vỹ ẽg run fã tá nĩgtĩ, kỹ ti vỹ jẽnhkri sa, kỹ vỹ kron há sa.

Tytẽg fi

Tytẽg fi vỹ tỹ ũn tátá fi tỹ ser mog tẽg ẽn fi jẽ. fi tỹ ser tytẽg jẽn kỹ fi vỹ vẽnh han mé jẽgtĩ, kar fi vỹ ser tag hã kã kyrũ ag tỹ jykre jẽgtĩ gé. Vẽnh kusũgsũg kamẽ fi ta jẽgtĩ tĩ, kar nén 'ũ kar vỹ fi mỹ tỹ ne tũ tĩgnĩ, mỹr fi tỹ tar há jẽgtĩ. Ga tag kri kanhgág mré fóg vỹ tytẽg tĩ, hãra vé fag vỹ tỹ'ũ jẽgtĩ kanhgág ta tytẽg ẽn fi.