ũn tỹ ũ

Kamĩsa.

Ẽg ta kur ũ tu vĩj ge vỹ tỹ kamĩsa nĩ. Kenjé kamĩsa vỹ tỹ kur nĩ, fóg ag ta han vén ja hã vỹ. Ag ta kur tag han kar vẽnh kar vỹ ser ra rã kinhrãg mũ, kamĩsa ti. Fóg vĩ ki ag vỹ camisa ke tĩ, jãvo kanhgág vĩ ki vỹ tỹ kamĩsa nĩ. Ti tó vỹ tỹ fóg ag tỹ tó hã nĩ, ẽg vĩ ki. Mỹr kenjé ẽg tũ pi jég tĩ kamĩsa ti, hãra ẽg ne fíg ag kóm kamĩsa rĩnh kinhrãg mũ. Kỹ ser uri vẽnh kar vỹ kamĩsa rĩnh tĩ ha, mỹr vỹ ta 'ũ nĩ, ke nĩ.

Jagrẽ

Jagrẽ vỹ ke mũ tag vỹ tỹ kujá ag tỹ mré vãmén fã nĩ. Ti vỹ tỹ ẽg kuprĩg ri ke jẽ, mỹr ti hã vỹ ẽg tỹ vẽnhkagta ketumỹr ẽg kaga jé ti ta ki kro jé ti hã vỹ ẽg jykre ki ẽg mỹ ge ke tĩ. kujá ti vỹ jagrẽ tar nĩ, hã kỹ ti vỹ nén ũ há mré nén ũ kórég ẽn to vẽnhkagta kar kinhra nĩ, mỹr ti jagrẽ ãn ti hã vỹ ti mỹ ge ke tĩ.
Kejẽn u jagrẽ vỹ tỹ mĩg jẽg nĩ, kar ũ jagrẽ vỹ tỹ jẽsĩ jẽg nĩ, hãra ũ jagrẽ vỹ tỹ pỹn nỹg nĩ gé. Kỹ jagrẽ vỹ tỹ kanhgág ag tũ pẽ nĩ.

Pránh.

Pránh vỹ tỹ pĩ ta han ka nĩ. Ẽg ta han jé ẽg vỹ ka tar ẽn ti tóg tỹ ga nor kãki kugprũn tĩ. Kar ẽg vỹ ka trag kugprũr mũn jãvo kri tag tĩ nén ũ tỹ. Kỹ ser tỹ vaj ka ẽg tỹ vej mũn kỹ, ka ẽn vỹ tỹ pránh nỹtĩg nĩ ser. Pránh tag vỹ ta nén ũ nĩ sun há nĩgnĩ, kar ti tỹ gru nĩn kỹ ẽg vỹ ti pénñ tugtón tĩ, nén há vẽg tĩ pránh ti.

Jyryr

Ẽg tỹ nén ũ to vãmén gen hã vỹ tỹ Jyryr nĩ. Mỹr kenjé ẽmã kar mĩ jyryr vỹ tỹ nén ũ e jo rẽ tĩ, mỹr ũ tỹ nén tag han vén ja ag vỹ vãsỹ jyryr tag han kãmã ja tĩgtĩ. Ag tỹ karósa han vén mũn kã ag vỹ jyryr han kónãn ja nĩgtĩ, hãra ag pi jyryr han to krónh-krónh ke ja nĩgtĩ, hã kỹ uri jyryr ag vỹ e nỹtỹ. Nén tỹ jyryr ag hã vỹ nỹtĩ:

Mỹg han fã kar

MỸG HAN FÃ KAR
MỸGMYGSY - vỹ kynh mỹ ka ki ti nĩj fã han tĩ, régre ag tỹ nĩ, ũn sá mré ũn mỹrér tỹ mĩ mũ.
ẼGPÉNH - Vỹ sy kãsir mré mỹrér nỹtĩ gé, pi me ehe han tĩ. Pó vãso kar ka nor ki tỹ nĩg tĩ, mré pi me mág nĩ. Kar vỹ me grẽ kẽnhvy nĩ.
Nén ũ sy tag me vỹ tỹ ẽg tỹ koj fã nĩ kar kanhgág tóg tỹ vỹnhkagta han tĩ gé, vẽnhkaga e jé tóg há nĩ há mẽ.

Ka Mrãr

Ka mrãr vỹ tỹ vãsỹ kanhgág ag tỹ ta kanhgág ũ ag kygrãn nỹgtĩ, ag vãnh génh ja mĩ, kar ag rárá ja mĩ ke gé. Ka tar tỹ ta han ka nỹgtĩ Ka Mrãr ti, mỹr kanhgág tỹ ta jagnã krĩ ki tãnh kỹ ũn tỹ ka mrãr tỹ tãnh mũ ẽn tỹ ter tĩ. Ti kãmur vỹ tỹ 90 cm nĩgtĩ ti téj kãmur ti, kar ti kufy vỹ tỹ 400 g kãfór nĩgtĩ. Hã kỹ kanhgág ag vỹ ag tỹ ka mrãr tỹ ráráj mũn kỹ tar jẽgtĩ, ketũmỹr ag pi kangág ũ ag tãnh há han mũ, ag krunhkrój nỹtĩn kỹ.

Darcy Ribeiro

Fóg tag ti vỹ ẽmã ta Minas Gerais tá tyj ka nĩ, kurẽ tỹ 26 kysẽ tỹ outubro prỹg tỹ 1922 kã. Ti vỹ antropologia ki vẽnh han ka nĩ, São Paulo ki, prỹg tỹ 1946 kã. Ti vỹ kanhág tỹ Urubu Kaapor (MA) kar Guaicuru (MS) ag tá ag kri vẽnh kajrẽn ka nĩ. Ti hã nỹ Parque do Xingú to decreto han ge to rán mũ, ti tỹ SPI ki rãnhrãj ti ki ver. Kar vỹ tỹ ũn tỹ Brasilia tá Universidade hange to jykrén vén mũ ag kã'ũ nĩ, kỹ ti hã vỹ ser tỹ tá reitor ve ti nĩ. Darcy ti vỹ livro ta "Os Índios a civilização: a integração das populações indígenas no Brasil moderno" (1970) han mũ.

Kysã sa

Kysã Sa hã vỹ tỹ ti gru ve kỹ nén ũ han fẽ ẽn nĩ. Mỹr kijãn ti jagtẽ ũ kãtá tóg tũ nĩg ke mỹr. Ti tũ ke kãn fã ãn hã to ẽg vỹ KYSẼ pir ke kemũ, ti tũg kãn jé tóg kurã tỹ 29 han tĩ. Vẽnh kãpãm kỹ tóg nỹ tĩ, ti tũ ke pir han fã ãn kãki. To ẽg tóg, KYSÃ SA TÃG kar KYSÃ ROR KE tĩ. Kar ver KYSÃ TŨG kar KYSÃ MOG, tag vỹ ver ki nỹtĩ.
KYSÃ SA TÃG - Vỹ tỹ kysã tỹ GA mré RÃ ag kuju kã sa ãn kã ke nĩ.
KYSÃ MOG - Vỹ tỸ ti jagtã gru ãn ta ti kar kri rũ nĩ.
KYSÃ ROR - Vỹ tỹ tigru tỹ kri rũ kar ãn nĩ.
KYSÃ TŨG - Vỹ tỹ ti kuty ãn tỹ kri rũ kãn ẽn hã nĩ.

Vãsãn

Ẽg tỹ vãsãn to vãmén kỹ ẽg vỹ nén 'ũ régre to jykren tĩ, ũ vỹ tỹ ẽg tar ta vãsãn ẽn nĩ. Mỹr ẽn tar tỹvĩn kỹ ẽg vỹ nén 'ũ kufy gém há nĩgtĩ. Hãra ẽg krój ka ẽg pi nén 'ũ kufy pi ẽg mỹ vyn há tĩgnĩ.
Kar ser Vãsãn 'ũ vỹ tỹ ẽg jykre há nón vãsãn ẽn nĩ, mỹr tag jémã ka ẽg vỹ nén ũ há han mũ, ẽg tỹ ẽg vãsãn ẽn ki hã han kỹ.

Vãfa.

Vãfa vỹ tỹ ẽg kur jẽnhkrig nĩ, vẽnhnĩgre mré hã. Mỹr ẽg tỹ kur rĩnh kỹ vỹ kygvéj tĩ, hã kỹ ẽg vỹ ẽg tỹ ẽg tỹ kur ẽn rĩnh ja ẽn kavéj kunũnh kỹ faj ge nĩ, ketũmỹr kur kavéj ãn vỹ ger tĩ. Hã kỹ ẽg vỹ ẽg nỹ ja ẽn ki vẽnhnĩgre ãn mré hã kygfaj ge nĩ, mỹr veñhnĩgre ãn vỹ kavéj nĩve tũ ra ger tĩ. ky ẽg tỹ vãfaj ge ãn vỹ tỹ ẽg tỹ kur vénhnĩgre ãn jẽnhkrig ge tu ke vẽ.