Pã'i mág

Xangrê

"Cacique Sẽgre" ven ra: SẼGRE vỹ tỹ ẽmã tỹ Área Indígena Nonoai tá tỹ cacique jé nĩ...

Cacique Sẽgre

SẼGRE vỹ tỹ ẽmã tỹ Área Indígena Nonoai tá tỹ cacique jé nĩ, ti hã vỹ fóg ag tỹ prỹg tỹ 1978 kã kanhgág ag ga kri rũkỹ nỹtĩ ra ag pan mũ. Prỹg tag kã kanhgág ag tỹ ver pir tỹvĩ nỹtĩ vẽ, hãra ag tóg jarĩnmỹ fóg tỹ 5.000 ag pétẽn mũ ser, ag vãnh grun ge ẽn to jykrén kỹ. Ti tỹ tag han tũ ki tóg ti pãi kãsir ag mré to vẽjykrén mág vén mũ, ag tỹ hãrenkỹ fóg ag pan ke ẽn to. Kỹ ag tóg kuty ũ mỹ fóg ag iskóra kugprũn mũ, ag tỹ fóg ag kanẽ jun jé.

Nĩcafĩ ( Nĩkafĩ )

Nĩcafi, vỹ tỹ pãí mág jé nĩ, Campos de Erexim ki. Século XIX kuju ki tóg Kóna kósin fi mré nỹ mũ, kỹ tóg ser tỹ Kóna jamré nĩ ser. Hãra tóg 1856 kã fazenda Três Serras kato vãsãn mũ, kỹ fóg ag tỹ ti tén mũ ser.

Cacique Nonoai

Cacique Nonoai ke mũ ẽn vỹ tỹ kanhgág ag pãí mág jé nĩ,cacique tag tỹ ti kanhgág ag ju nĩ jé ẽn hã tu ag tóg hũri Área indígena de Nonoai ki ke mũ. Kanhgág ag ga tag tỹ norte do estado do Rio Grande do Sul tá nỹ. Hãra 1846 kã fóg ag tỹ ga tag ki ge mũ, cacique Kóna ke mũ ẽn tugnĩn. Cacique Kóna tỹ fóg ag mré ẽmĩn kutẽ han sór mũ, fóg ag tỹ mĩ monh pan fã jé. Kỹ cacique Nonoaí tỹ ser ag tỹ han tovãnh mũ, kỹ fóg ag tỹ ser ẽmĩn han mũ, ag tỹ monh mré mĩ paj fã ẽn róm jé ser.

Cacique Doble

Cacique Doble vỹ tỹ kanhgág ag pãí mág ũ nĩ, Nordeste do Rio Grande do Sul tá. Hãra tỹ Cacique Braga krẽm jẽ. Hãra ag tỹ kijẽn jagnẽ katutẽ kỹ jagnẽ kãpó mũ, ti tỹ governo mré jagnẽ to há tugnĩn. 1850 kã tóg governo mỹ rãnhrãj mũ, kanhgág rigfi ag rĩgfĩn jé. Hãra tóg ser ter mũ prỹg tỹ 1863 kã, vãnh krykry kórég tỹ, governo tỹ ti mỹ pãí kãsir a kur si vin jé tugnĩn.

Cacique Condá

Cacique Kóna ke mũ ẽn vỹ tỹ Guarapuava tá ke nĩ, hãra tỹ jarĩnmỹ fóg ag juna ke mũ ag tỹ Nonoaí ki ge jé, prỹg tỹ (1845)kã. Kỹ tóg Nonoai tá tĩ ki prỹg tỹ 10 ke han mũ governo da Província mỹ rãnhrãj tĩ ki. Kar tóg Xapecó ra kãtĩ mũ gé prỹg tỹ 1856 kã, hãra tóg ser ter mũ kurã tỹ 25 de maio kã prỹg tỹ 1871 kã.
Fóg ag tỹ ti jyjy hãvỹ "Vitorino Condá" ke mũ.

Gerônimo

Gerônimo ke mũn tag vỹ tỹ Estados Unidos tá tỹ kanhgág tỹ Apache ke mũ ẽn nĩ, ti vỹ México kar Estados Unidos tá rĩr tĩg tĩ. Apache ki ti jyjy vỹ tỹ Goyaałé nĩ. Ti panh jyjy vy tỹ Tablishim nĩ (hẽremũn Tamrisĩ vẽ). Ti vỹ prỹg tỹ 1829 kã tyj kar kurẽ tỹ 17 prỹg tỹ 1909 kã ter.

Pedro Mendes Kãjkág

Ẽmã tỹ Lontras "Fógfénh" tá Pã'i vén ja ag kã'ũ
Século XX kã Pedro Mendes Kãjkág vỹ tỹ ẽmã tỹ Toldo das Lontras “Fógfénh” Palmas tá ta Pã’i mág ja nĩ. Ti vỹ prỹg tỹ 1840 mré 1850 kãmĩ tyj kỹ nĩ. Prỹg tỹ 1933 kã antropólogo tỹ Herbert Baldus vỹ ẽmã tag tá jun kỹ Pã’i mág tag ti kinhrãg mũ, antropólogo tag ti tỹ pesquisa han tĩ ra. Baldus ta ti jyjy rán mỹr ti vỹ “Kõikãng” ken kỹ sãg mũ. Gufã tỹ Pedro Mendes ti vỹ antropólogo ãn ti mỹ kanhgág ag to nén ũ ‘e to vãmén mũ.

Pã'i mág

Guarita tá ag pã'i mág ag jyjy ã vỹ tỹ Valdonês Joaquim(Cacique) tĩ (vice) hã vỹ tỹ Marcelino Mineiro ke mũ.