Kanhgág vĩ

UNICAMP VỸ KANHGÁG TỸ PROFESSOR JAPRẼR MŨ

Unicamp vỹ Kanhgág tỹ professor japrẽr mũ (Brasil kãki universidade mág ag kã'ũ vẽ) ti tỹ ta kãki tỹ professor jẽj ge vẽ, ti to Unicamp vỹ "Professor Kanhgág ta kajrãn tĩ" ke mũ. Ti jyjy vỹ Selvino Kókáj Amaral ke tĩ, ẽma tỹ Guarita/ RS tá ke ti vẽ.
Ti vỹ ag tỹ nĩgjãg nĩkrén tỹ 8 ke ag kãkã jẽ nĩ, ũn tỹ Unicamp ki rãnhrãj ge mũ ag mré. Kysẽ tỹ agosto kã ti tỹ rẽnhrẽj jẽ ki dezembro tá krỹg mũ prỹg tỹ 2017 tag kã.

Kaven

Ẽg vĩ ki nén ũ jyjy ũ vỹ Kaven ke tĩ. Tag tỹ ge nĩn jé kenjé vỹ ẽg tỹ nén ũ tỹ hẽn rike kỹ ve há nỹ ẽn nĩgtĩ, ẽg fár ki vỹ ve há mré ki vẽnhra nỹgtĩ: ẽg vẽnhgynh, ẽg pũr kar ẽg vẽnh kãgfãn ja ki ti ta há ke ja kar ki. Tag hã to ẽg vỹ Kaven ke tĩ.
Hãra ẽg vĩ tag vỹ to vẽnhvĩ ũ nĩ gé, ti vỹ ta Ka ven nĩ. Ka ven tag ti ki vẽnhrá tag vỹ vẽnhkã pãm nĩ, mỹ ti rá tag tỹ vẽ kã pãm tag to ẽg vỹ ẽ ũ mỹ Ka ven nĩ.
Tag hã tugnĩn ũ vỹ ta Kaven nĩ, kar ũ vỹ tỹ Ka Ven nĩ.

Biriba - kanhgág São Paulo tá

Legenda: 
Domingos Biriba Vaiti (Vanuíre, SP)
Biriba - kanhgág São Paulo tá

Vẽnh vĩ ũ tỹ Jê (Língua Jê).

Kanhgág ag vĩ tỹ hẽremũn jagnã hãn kỹ linguístas ag vẽnh tag nĩgjag mág tĩ, ag tỹ ti tỹ hãtá kãtĩg ja ẽn ven jé. Ag tỹ vẽnh vĩ ẽn tỹ ta ãmã ũ mĩ tỹ kanhgág ũ ag vĩ ẽn tỹ hãn kỹ to vãmén jé ser. Tag hã jé ẽg vỹ latin ki vẽnh vĩ ag vỹ tỹ: Espanhol, Galego, Italiano kar Frances ag nỹtĩ. Kỹ ser vẽnh vĩ tag ag to ẽg vỹ ag mỹ ag vỹ tỹ vẽnh vĩ pir tag ag to jagnẽ ve ag vỹ ke tĩ.
Kỹ tag jé linguístas ag vỹ brasil ki kanhgág kar ag tỹ ta jagnẽ hãjge ãn nón nĩgjãg mũ, ag tỹ ag to vẽnh vĩ tỹ tã jagnẽ ve ag vẽ kenjé. Hãra ag vỹ ũn e vigvég mũ, kỹ ag vỹ vẽnh vĩ e tag to "tronco Jê" ke mũ.

Ka gunhguj

Ka gunhguj vỹ tỹ ũ fa tỹ ka kãfi kỹ sigse nĩ. jỹvo, ka to ti fẽg vỹ tỹ ti se kỹ ti fẽg jé ke nĩ. Ũn tỹ pã'i vĩ mẽg tũn ka ag tỹ ka gunhguj kã ti fẽg tĩ, ti tỹ kar pã'i vĩ mẽ há nĩn jé.

Semântica tỹ ũra tĩn (empréstimo interno)

Vẽnhrá tỹ tỹ ẽg tũ pẽ ra,ẽg tỹ vẽnh vĩ ũ tỹ kri fi mãn tĩ,nénũ ũ jyjyn mãn.
ge ki ha: runja vỹ tỹ goj mãn ja fã nĩ.Kỹ ẽg tóg (garrafa térmica) mỹ runja kej mũ gé.

Kanhgág vĩ ki semantica vẽnh vĩ mãn

Vĩ rá ũ mãn vẽnh vĩ ũ tá. Kỹ "vẽnh vĩ mãn" tỹ ẽg vĩ pẽ tó hẽ to han kỹ nỹ. Ge ki ha: vẽnh vĩ rá tỹ "cavalo" ti, ẽg vĩ tỹ kanhgágĩ. ki tóg kãvóru ke tĩ kar "cachorro" to tỹ kasor ke tĩ.

Semântica tỹ Hár Tãg (neologismo).

Vẽnh vĩ ta rán ka sa ẽn han mãn vẽgtĩ, ẽg tỹ fóg ketũmỹr kanhgág 'ũ ag tỹ nén tó ja ẽn tó tũg kỹ. Mỹr ẽg vỹ fóg ag karamẽra tag tó tũg jé ẽg vỹ nĩgjãg kỹ ser ẽg vĩ ki sa tãg han mũ: hã vỹ Pó Grẽ ( "pógrẽ" ) nĩ ser, karamẽra en ti ẽg vĩ ki ser. Tag hã vỹ tỹ "Hár Tãg" nĩ.
Hãra vẽnh vĩ ũ vỹ nỹtĩ gé ver, ag hã vỹ tỹ: móra, minvi, sarera, sãpe... tag ag mré ũn 'e vỹ ver ẽg vĩ ki jyjy tũ nỹtĩ, hã kỹ ẽg tỹ ver fóg ag tỹ jyjyn ja hã nón ag vĩ kri ẽg vĩ ta kri tó ke tĩ. Kỹ ser ẽg vỹ Hár Tãg tag ta vẽnh rá mré vẽnh vĩ tag ta ẽg vĩ ra rán gen nỹtĩ.

Kasu vĩ.

São Paulo tá kanhgág ag tỹ vẽnhrá to "convenção".

Ẽmã tỹ São Paulo ki kanhgág ag vỹ ẽmã régre nỹtĩ: Vanuíre kar Icatú. Kysã ta outubro kã prỹg tỹ 2000 kã, linguísta Wilmar D' Angelis ag vỹ tá ag vẽnhrá pẽ han. ag tỹ gen jé kenjé ẽmã tag ag tá kanhgág, gĩr kar professores ag pi aknhgág vĩ kinhra nỹtĩ. Ũn tỹ tá kanhgág vĩ tó kinhra ag vỹ tũg rã nỹ, ag vỹ si há tỹvĩ nỹtĩ. Kỹ ser SC, PR kar RS mĩ kanhgág ag vĩ vỹ ag ta ki kagtĩg nỹtĩ, ag tỹ gĩr ag kajrãn jé. Kỹ ser prỹg ta 13 ke kar ẽmã tag ag ki 1ª Convenção Linguística vỹ kurẽ ta 20 vỹ 23 kusã ta novembro kã, tá kanhgag ag vẽnhmãn mág ki, ag ta tá ag vẽnhrá to jykrén mãn jé.