Kakanẽ

Rẽnh.

Rẽnh vỹ tỹ nãn kãmĩ kar nãn fyr mĩ ta kakanẽ nĩ. Ti féj vỹ tigtéj nỹtĩ, kar vỹ ki sónh nỹtĩ gé. Rẽnh vỹ rỹ kã kanẽn tĩ, hãra ti vỹ kusa kã hã rẽn tĩ. Ti kanẽn já ti ti pã ki han tĩ, ta manỹnỹ món ve ta nỹgtĩ. Mỹrér ta nỹtĩg nĩ rẽnh kanẽ ti.
Ti kon jé ẽg vỹ ti rẽn há han ka hã ti koj ge nĩ, ketũmỹr ti rã há tũn kỹ ti vỹ ẽg jãnh kafe fũnfũr han ti, ẽg tỹ ti ko ta si ke kar.
Rẽnh vỹ tỹ ẽg kuhur to ta vẽnhkagta han há nĩ, kar ẽg ki 'og jé tỹ ki há nĩgtĩ gé, mỹr tỹ ẽg tỹ há ke tĩ.
Kỹ kakanẽ tag vỹ tỹ ẽg mỹ nén ũ há tỹvĩ nĩ.

Fág.

Fág vỹ tỹ ẽg kakanẽ nỹtĩ, nãn kãmĩ ẽg vỹ fág vég tĩ. Ẽg tỹ fág ko sór ky ẽg vỹ ti rãn tu mẽg tĩ, mỹr fág vỹ kysẽ tỹ março kã rãn-rãn tĩ, hã vỹ ser junho tá krỹg tĩ. Tag kã kanhgág ag vỹ nãn kãra fág jãvãnh mũ tĩ. Kysã tag ag kã fág ag vỹ vár tĩ, fág krĩ rãn kỹ ti vỹ kutẽ tĩ, ti kutẽ kỹ vỹ ãprã mrun ke kỹ kréj ke tĩ, ãn ki ki ser kanhgág ag vỹ tag hã jẽkrunh tĩ. Fág krĩ ẽn vár jé vỹ kuryr vén tĩ, ãn kar hã ser ag vỹ vár tĩ.

Rẽr

Rẽr vỹ tỹ ẽg mỹ vẽjẽn nĩ kar ẽmã ũ mĩ ke ag mỹ ke gé, rẽr ti kanẽ kãhun ẽg vỹ tĩ kar tóg tynyn há nĩ, ki gónh ẽg tóg tĩ gĩr mỹ, ũn sanh há kar kófa mré hã tỹ kronkron tĩ rẽr kome ti.
Ẽmã ũ mĩ vỹ to TÃNH TÉJ ke tĩ kar ũ mĩ vỹ to RẼR ke tĩ. (Juracilda e Gilson)

Renh

Kakanẽ tag tóg, tỹ sónh jẽ, féj rygry tỹ jẽ, pi mág tỹvĩ jẽ, fej tóg tĩ, kysã tỹ dezembro kã. Javo tóg kỹsã tỹ janeiro kã rãnrãn tĩ. Ti kanẽ vỹ kusũg tĩ ser ti rẽn kỹ. Renh pi mog tỹvĩ tĩ, kar pi kunũnh kỹ ĩn rã krãn há jẽ. Jẽsĩ kar pỹn ´ũ tóg ko ti gé. Ko ẽg tóg tĩ gé.
Hã ra tóg tu vẽnh kirĩr nĩ, mỹr tóg gĩr jãfa-tũg (tranca) han tĩ, ko má kỹ.

(Vera, Adilson e Dorvalino)

Pẽnvaru

Pẽnvaru vỹ tỹ kakanẽ tánh nĩ.
Goj fyr mĩ tóg nỹtĩg tĩ, téj tỹ jẽ gé.
Kysã t ỹ Agosto kã tóg fej tĩ, kar tóg ser Novembro kã rãn tĩ gé.
Kỹ Kanhgág kãsir ag tóg ko tĩ gé ser, kar ti féj vỹ tỹ vẽnhkagta nĩ gé, ũn tẽtá fag gĩr mãn kar fag tóg ti féj nénh kỹ kron tĩ. Tin rãn mỹr tóg ver tánh nĩg ver ti kanẽ ti.
Kar tóg ĩn rã krãn há jẽg nĩ gé. Kar ´ũ tóg nỹgtĩ gé, goj mág fyr mĩ tỹ ke tĩg nĩ gé, krẽkufár ti jẽnh vẽ, pẽnva ti. Tóg goj kãmĩ mũ pi kókĩnhkĩr mũ.

Ti ka ta téj ra kanér nĩ, ti fej tóg kupri nĩ. Ti kysã vỹ tỹ ka feg-fej kã ke nĩ. Ti kanẽ tỹ sán-sán kỹ tóg ko jé há nĩ ser.
Mã ta nẽn kã tá mur tĩ, hãra tỹ ẽg ĩn rã krãn fã há nĩ gé. Kajẽr mré jẽsĩ ag tóg ti kanẽ ko tĩ gé, ti ko hán kỹ.
Ti ka fár kar ti kanẽ fár tóg tỹ vẽnhkagta han fã há nĩ gé, ẽg nug-kaga kar ẽg jãfa-kyvénh mỹ.

(Loreci, Silvio e Ademir)

Kyrẽr

Ka tag vỹ téj ve jẽ, féj ´e ti jẽ. Ti fej tóg kupri nỹtĩ. Rỹ kã ti kanẽ tóg rãnrãn tĩ, kỹ ẽg tóg ko tĩ sir. Kyrẽr tóg vãnh kãmĩ mun-mur tĩ. Hãra ẽg tóg ẽg ĩn rã krãn tĩ gé. Jẽsĩ kar tóg kakanẽ tag ko kamẽ nỹtĩ.
Kyrẽr féj vỹ ẽg fe kaga mỹ há nĩ. Ti féj nénh kỹ ẽg tóg kron tĩ. Ũn tátá fag tỹ fag krẽ mãn kar kỹ fag tóg ti féj mur tãg nénh kỹ kron tĩ. Kỹ fag pi kãnhmar kufyg mãn tĩ. Ẽg kyrẽr kãmén jan hã vẽ.

(Clenis e Ilva)

Krén

Kakanẽ tag tóg, tỹ sonh jẽ, féj kafẽj tỹ jẽ, pi mog tỹvĩ tĩ, mrũn tỹ tĩ vé. Ti fej tóg kupri nĩ. Javo ti kanẽ tóg kusũg pẽ nĩ, ti arãn kỹ hã tóg kusũg-sy he tĩ. Krén ag tóg régre nỹtĩ. ´Ũ tóg tỹ ´ũ tánh jẽ. ´Ũn kusũg hẽri ke ti tỹ jẽ gé.
Jẽsĩ kar ẽg tóg ko tĩ. Kar ẽg he gé. Kysã tỹ abril kã ty rãnrãn tĩ.
Javo ti jãre nej vỹ ser, nug-kaga (desinteria), hepatite, diabete kar ki há jẽ. Fag tũ gĩr mãn kar krĩ vỹrỹr ke gé (recaída).

(Vera, Adilson e Dorvalino)

Kósán

Kósán ka vỹ mág jẽ. Ti fej vỹ mãrér nĩ, rỹ kã tóg rãnrãn tĩ. Kỹ ẽg tóg ko tĩ, ti mó fy ẽn kãhun kỹ.
Nẽn hã kãtá tóg mur tĩ. Kajẽr hã tóg kakanẽ tag to há nỹtĩgtĩ. Kósán vỹ tỹ vẽnhkagtá nĩ gé. Ti fej nénh kỹ ẽg tỹ vẽnhkupég tĩ, ẽg tỹ ´ũ to há ẽn kãjatun jé.
Ti ka pũn ẽg tóg tĩ. Gĩr sĩ tỹ vẽnh kyj han kỹ, kỹ ẽg tóg ti nĩja kri gĩr sĩ ven tĩ, ti kyj tỹ ser tũ kenjé.

(Lucinda, Zolinda e Marizalda)

Kókũ

Kókũ ti pãn vỹ tigtéj jẽg tĩ, kar fej tánh rój jẽg tĩ.
Kókũ kanẽ vỹ ti tỹ kusũg kỹ ko há nĩ ser. Novembro kar Dezembro kã vỹ rã há jẽg nĩ ser.
Kókũ vỹ goj fyr mĩ mur tĩ, kar nẽn kãmĩ. Jẽsĩ kar tóg ko tĩ.
Kókũ régre tóg tĩ: kókũ tar, kókũ pẽ. Kókũ tar ti jãre nej vỹ ẽg jánh né kaga mỹ há nĩ.
Ũn pẽ tỹ, tỹ ẽg tỹ koj fã nĩ.
Ti ka kupãn kỹ ẽg tóg gren to fig tĩ. Kókũ ka tugtóg kỹ ẽg tóg tỹ pĩ han tĩ.

(Selso Jacinto, Lorecir Ferreira e Daniel de Oliveira)