Sẽgror vỹ tỹ jẽsĩ nĩ.
Ti kãmur vỹ tỹ 18 centímetro nĩ. Jẽsĩ tag ti vỹ krĩ mag nĩ ẽg ti nĩgjẽg há han kỹ, ti pénĩn ti fẽr vỹ sá ve mré kupri nỹtĩ gé, hãra ti vỹ ver ti fẽr kupri ag kãmĩ rórór kyrẽg nĩ, ti jẽ pénĩn ti vỹ kusũg kyrẽg nĩ gé. Ti my vỹ téj nĩ kuryj ra, kar ti my vỹ ver kãmĩ kã sagsa sá nỹtĩ gé. Ti tỹ góm Ken kỹ nĩn kỹ ti pẽn vỹ vég tũ nỹgnĩ.
Ti vẽjẽn vỹ tỹ karigri, ópẽ, toto kar jémũjé nỹtĩ.

Jẽsĩ kãmé

Prág jũn kỹ ti si ag pi kaledario ki kanhro tuni, vẽ hara jesi tog kyr kamã
han ti sir ti ag my ton ve se epyj vy kãro ha kure ag jãpã juken ra kẽn vẽ ky kanhgag ag vy jãpã
pu kyn muj ken vẽ . ag ty kar epãj mun je si jagmre kãrmi kanhgag ag vy rãnhrãj tĩ.
Hãra jẽsi tog kyr kamãja ni hã ky ti kyr keti ve uri Ẽmã mi gufã fag vy mygaga tĩ
ver umri fag jesi tag kyr men ky hã ky sog toran mu sõrog to rán mu hove jesi kame ti

Jẽsĩ ũ to kanhgág ag tỹ Son-son ke tĩ. Ag vỹ ẽg ẽmẽ tỹ (Rio Grande do Sul) kãmĩ ‘e nỹtĩ.
Jẽsĩ tag ag pi nãn tỹvĩn kãmĩ mũg tĩ, nãn tũg ja mĩ ag tỹ mũg tĩ ge. Ki vẽnhra ag tỹ nỹtĩ, ag kynkyr tar kamẽ tugnĩn. Ag jẽn vỹ tỹ pénkrig nỹtĩ, kar ‘onh‘oj ke gé. Fóg ag tỹ jẽsĩ tag ti to Pica-pau-do-campo ke tĩ. Hãra ti vỹ kanhgág ag mỹ nén ũ há nĩ, mỹr ti tĩ ũ tỹ kuvar há tá kãtĩ ra vê vén tĩ, hã kỹ ti tỹ ser ti kyr kỹ “Son-san” ke tĩ, kỹ ser kanhgág ag tỹ ti kyr ẽn mẽ kỹ: “ham...ũ vỹ kãtĩ, ke tĩ”. Kỹ ser jẽsĩ tag ti tỹ kanhgág ag mỹ há nĩ, ti tỹ kyr tar tugnĩn.

Pẽnfág vỹ tỹ garĩnh ve jẽ. Ti vỹ nãn fyr kar goj jagma kyr tĩgtĩ. Hãra ẽg tỹ ti kyr mẽ há han jé ẽg tỹ ti jo vẽnh péjuj mũ. Kanhgág si há ag tỹ pẽnfág kyr kamẽ han kỹ ta kutẽj ge vẽ ke tĩ, ag tỹ vẽnhmỹ ti nĩgjẽg vẽ ser.

Jẽsĩ tag ti vỹ ẽg ẽmã tỹ Rio Grande do Sul kãki ke nĩ, Kanhgág ag ẽmã kãmĩ ke ge. Fóg vĩ ki ti jyjy vỹ tỹ (Tico-tico) nĩ, fóg ag tỹ ti to (A Ave das Cidades) ke tĩ.
Jẽsĩ tag tỹ (América do Sul) kãmĩ mũ kar nĩ, Vẽnh kar tỹ ti kinhra nỹtĩ. Ẽmã tỹ (Sergipe) tá fóg ag tỹ ti to (Jesus-meu-Deus) ke tĩ, Kar ag tỹ (Norte) tá ti to (maria-judia) ke tĩ gé. Gré-tyg ti pi rigfijgy nĩg nĩ, hãra ti pi vé ẽg tỹ ti kẽgmĩ han tĩ vé.
• Ti jagfe ta vãfár kar nén ũ kyki tỹ han kỹ nĩg tĩ, gré-tyg fi tỹ kãki ‘on jé.
• Jẽsĩ tag ti jẽn vỹ tỹ Tẽnhgó, toto, karig-ri, katágtánh, ópẽ... nỹtĩ.

Jẽsĩ tag vỹ ẽg ẽmã tỹ (Rio Grande do Sul) ke mũn ki 'e tĩ, jẽsĩ ũ tag to kanĩhgág ag tỹ "Mynkẽg" ke tĩ. Fóg vĩ ki ti jyjy vỹ (Alma-de-gato) ke tĩ.

Jẽsĩ tag vỹ my téj nĩ, ti kãmur tỹ (55)cm tá krỹg tĩ. Ti jẽn vỹ tỹ ka kri tẽnhgó nỹtĩ, kar kakanẽ. Ti tỹ ka kri tĩn kỹ ti tỹ ta jótiti ve tĩg nĩ, hũm-hũm ge tĩg tĩ. Ti kufy vỹ tỹ 200g nĩ, hãra ti tóg ẽprẽ hẽ tẽ tĩg tĩ.

Fóg vĩ ki jẽsĩ tag ti jyjy vỹ (perdiz) ke tĩ. Ti vỹ tỹ ga ve nĩ, ti tỹ ẽg tỹ vẽnh kygnẽg tĩ gé. Kanhgág vĩ ki ti jyjy ũ vỹ "krónh-krónh" ke tĩ gé, kanhgág ag ẽmã ũ mĩ. Ti kãmur vỹ tỹ 25cm nĩ, ti kãmur kar ti.

Jẽsĩ tag ti pi ti tã ka ka kri nĩ tĩ, ga tỹvĩn kri ti tỹ góm ke tĩ. "Kójógná" fi vỹ fi 'on kỹ 'on tẽgtũnh tĩ, hãra fi hã pi fi 'o tygtynh tĩ, fi mén hã nỹ fi mỹ tygtynh tĩ.

Ne nẽ tẽrtẽr ti ẽ mỹ? Tẽrtẽr vỹ tỹ Fóg vĩ (Quero-quero) nĩ, sĩnvĩ tỹ jẽ. Ti tỹ kurẽ tá kyr kỹ ti tỹ ũ ve vẽgtĩ, ẽn ge tỹ tĩ gé, ti tỹ kuty tá ũ tĩ ve kỹ ki gé.

Grũ-pẽ tag vỹ mág nĩ, sĩnvĩ ti ta nĩ gé. Grũ ũ ag vỹ ta’ũ nĩ ke nĩ, ag vỹ ũn tỹ 40 ke nỹtĩ, ag pi tỹ jag nẽ hẽ nỹtĩ. Grũ ‘ũ ag tỹ ta’ũ nỹtĩ gé, Brasil kãmĩ.Hãra grũ tag ag hẽ nỹ tỹ Grũ-pẽ ag nỹtĩ. Jãvo fóg vĩ ki grũ tag ti jyjy hẽvẽ (Tucano-toco) ke tĩ. Grũ-pẽ ag pi ag tỹ ka kri nĩn kỹ jatun mỹ nĩg tĩ, ag prẽr tỹ mẽ há tĩg nĩ, mỹr ag tỹ prẽr tar tỹvĩ nỹtĩg nĩ gé. Ag kã’ũ tỹ ta kasor tỹ hog-hog ke mẽ nĩgnĩ, ti prẽr kỹ. Kar ag kã’ũ tỹ hunh sór nĩ nĩve nĩgtĩ, grũ-pẽ tag ti vỹ jã téj nĩ gé.

Kókoj ũ to ẽg tỹ my-tỹ-vẽreja ke tĩ, ti my tỹ ta vẽreja ve tugnĩn. Kókoj tỹ hẽn ri ke tỹtĩ, Brasil kãki ag vỹ ũn tỹ 151 ke nỹtĩ. Ta’ũ nĩ ke ag ta tĩ, kỹ ag kã ũ hẽ nỹ ta Kókoj-my-tỹ-vẽreja nĩ.
Kókoj-my-tỹ-vẽreja vỹ sukrĩg jógo tỹ ti jagfe han tĩ, ke tũmỹr tỹ ĩn mĩ jagfénh tĩ gé. Kókoj tag vỹ ti kuju ki tánh nĩ, kar ti vỹ ti krĩ kar ti my ki tánh-sy nĩ gé.
Ti kãmur vỹ tỹ 19cm nĩ;
Ti kufy vỹ tỹ 09g nĩ;
Kókoj tag vỹ ‘on régrég tĩ;
Ti ‘o vỹ 9g, kar 1,6 centímetro;
Ti fe vỹ vo tỹ 600 ke tĩ minuto pir kãki;
Ti tỹ kafej to san kỹ tẽ kỹ, ti fẽr vỹ vogvo tỹ 25 ke tĩ segundo por kãki;