Kanhgág vĩ ki kajrẽn

Sa vãnhver kanhgág vĩ ki vẽnhrán ka ham, sa kanhgág vĩ ra traduzir ken jé, texto ti ham. Ãn ki sa verbo tag... frase ve kar sa ver, ser nón lê ken kãn kỹ sỹ ser tã tá isỹ jykrén mũ ham. Ketũn kỹ sỹ kijãn hẽremũn, sa frase ũ han kỹ ham: “inh panh tỹ rẽgró ko tĩ”; ke ja mũ hẽ tóg ham “inh panh ta rẽgró ko tĩ”. Kỹ sa ser traduzir ken jé, ta javo tỹ fóg vĩn ki ta “meu pai come feijão” kej mũ, “meu pai come feijão”. Ka sa ser traduzir ken kỹ sa ser, verbo vigvej mũ, verbo ta tỹ marcador de sujeito tag vég tĩ gé ham. Ãn ki hã ta traduzir ke há tĩgnĩ.
Javo pi ãg ta vãnhver fóg nón traduzir ken jé vãnhvĩ to tĩg, to tĩg; kugmĩg, kugmĩg ken kỹ ãg pi to tĩg mũ ham, ãg ta vãnhvĩ pir kãgmĩg kỹ to jykrén ka traduzir ke sór jé ham. Mỹr ser kanhgág vĩn ki, kỹ ãg ta ta’ũ nĩ nĩ ke nĩ ham. Kejãn ãg ta fóg vĩ ki tó mỹr ta, ẽgno tá kãtĩg tĩ hamã jo, ke ja? Kar pi traduzir ke tỹvĩn tĩgnĩ. Kỹ ẽg tỹ ser kanhgág vĩ ra rán kỹ ta complicado tỹvĩn tĩgnĩ ham. Mỹr.... kijãn isa tu nĩg tỹvĩn tĩ ham, sa tá krỹg sór kỹ ham. Kỹ, uri isa professor ta inh mỹ ũ nĩm gé hamã isa traduzir ken jé. Mré ãg vĩ ũ ta tu nĩ ke tĩ hamã, ãg vĩ ũ ta, tũ ke tĩ kejãn hamã ãg tỹ vãnhrán nĩ ra ham, ãn ki ãg ta ser, ti si ãn mỹ ãg tag to hẽrej mũ, kej mũ ham; ãg tag to jẽrej mũ.
Mỹr fóg ag ta ãg ki junjun tũg ki, ãg ta tỹ’ũ nỹtĩ ham. Ãg pi ag vĩ kinhra nỹtĩ ham. Hãra ẽg tỹ hẽre nỹ uri ag vĩ ta kri fãg tĩ? Ãg ta ẽg vĩ fón sór vẽ ser hamẽ, hãkỹ ẽg tỹ ser fóg vĩ tỹ kri fãg ke mũ.
Uri, uri ẽg vocabulário ta, kónẽg tỹvĩn nĩ hamã. Mỹr ãg vĩ ta kanhgág vãnhrá ti, kanhgág escrita ti ham, ãn fóg ag tũ hẽ rike nĩ gé. Mỹr fóg ag tũ ta gramática nĩ ham. Fóg ag português ta ki gramática nĩ. Mré kanhgág ta difícil nĩ gé. Hãra ãg pi ta rãnhrãj kinhrãg mũ, mỹr ãg professora fag ta ãg kejrãn nĩ hãnỹ vé ta traduzir ke nĩ ham, traduzir texto. Ẽn ki fag ta rãnhrãj ka nỹtĩ ham, fag pi gramática ki ge há nỹtĩ. Uri hẽ ãg ta gramática ki ge nỹtĩ nĩ ham.
Ka inh mỹ ãg tỹ curso tag han kar (curso Vãfy) tag ti han kar, inh mỹ professor ag tỹ kanhgág vĩn ki króm tỹvĩn mũ ser. Ãg pi ser fagrĩnh mỹ tój mũ ham, ãg pi fagrĩnh mỹ nén ũ repeti kej mũ ham. Jo ãg tỹ nén ũ repeti ke ka’é tỹvĩ nỹtĩ.
Ka frase ta kijãn ũn ta lê ke, ke hán mỹ tỹ kijãn complica ke tĩ ham.
Ka ta kur tó régrég ka nĩ nĩ ke tĩ. Ketũn ka ãg ta “ke mũ, ke mũ” ke tỹvĩn mũ gé ham. Ka inh mỹ ãg formação kar professor ag ta kanhgág vĩn ki qualidade tỹvĩn nỹtĩj mũ gé ham, tá krỹ tỹvĩn nỹtĩj ja ag ta mũ. Javo professor si ag ta vé, tradução de texto tỹvĩn ãn to nỹtĩj tĩ ham, tradução de palavras. Ag ta vé fóg ag juna ke, ke vẽ, mỹr fóg ag hãnỹ vãsỹ ag mỹ aula nĩn nỹtĩ vã ham. Ka ag ta ser fóg ag ta ẽg ki ge há han jé ke vẽ ham. Tag hãnỹ uri ãg vĩ tovãnh kygnã sĩ han ge mũ, ãg ta nén ’ũ han kỹ ãg tỹ ser, ãg ta tradução de texto han ge mỹr ãg ta ser fóg vĩ ẽn ta kri fón tĩ.
Uri isỹ Kanhgág vĩ ta rãnhrãj tĩ hamã: 4ª, 5ª, 6ª, 7ª tag ki isa rãnhrãj tĩ ham. Javo séries iniciais ki ta ta’ũ nĩ ham, alfabetização ki ãg tỹ rãnhrãj tĩ ham. Hãra séries 4ª, 5ª, 6ª, 7ª tag ag ta ser ta rãnhrãj ũ nỹtĩj mũ ham, ke ja? Uri ãg ta ãg mré ta rãnhrãj kỹ ãg ta ser, ag mỹ novidade ven mũ ham. Ãg tỹ hẽre mũn ag ta carta han ka, ag ta vãnh mỹ carta han, ag ta vãnh mỹ convite han ge ham, ãn ta rãnhrãj gej ge nĩ hamã. Jãvo pi ẽn kẽki ser ãg ta gramática ta rãnhrãj mũ gé ham, ãn ki ẽg ta ser marcador de sujeito tag vej mũ ham, kar ãg ta verbos tag vej mũ. Kar ãg ta pronomes tag vej mũ gé ham. Kar ẽg ta advérbios tag vej mũ gé.
Kỹ uri hẽ sa tag ta rẽnhrẽj kinhra nĩ ham, inh pi vãsỹ, inh pi alfabetização ta rãnhrãj há tỹvĩ nĩg nĩgé vãsỹ ham, ke ja? Uri professor ag ta CRES tá se forma ke mũn tag ag ta alfabeto kinhra ta tó ũ nĩ ham. Kỹ sa ãn hã ki, sa kinhrãg ja ãn hã ki isa ver tĩ, alfabeto kinhrãg ja ãn ki. Mỹr CRES tá professor ag ta: ka, me, nó....ke tĩ ham. Jo sỹ kinrãg ja pi ẽn ge nĩ. Isỹ kinhrãg ja ta ta: ka, má, ná, nhá. Ná hã hã usa ke mág ãg ta tĩ. Ka isa ẽn hẽ ki ser isa alfabetiza ken ka ãn hã ki alfabetiza ke tĩ ham. Ka inh mỹ tỹ tũgtũ mág nĩ, ãn ta alfabetiza ken jé. Inh mỹ vãsỹ professor ag ta alfabetiza ke há ja nỹtĩ, hãra ãg ta jo, uri ãg ta ãg vĩ inova kej ge ẽn to ẽg ta han mũ hamã.
Inh mỹ alfabetização ki, alfabetização ki hamã séries iniciais ki vãsỹ ke ag ta, ta rãnhrãj há ja nỹtĩ. Ha’! hẽre mũn vé vãsỹ ke ag ta rãnhrãj há han jé. Kanhgág ta vé kanhgág vĩ tó tỹvĩn nỹtĩ. Inh mỹ ẽn tugrĩn ke vẽ. Hã ka uri alfabetização ta uri ãg mỹ han ũ tĩ, mỹr ãg ta ẽg ta sala ra rãj ken kỹ ãg ta ser ãg aluno tugnỹm mũ ham. Ũn ta ãg vĩ tó há, ũn ta ãg vĩ tó vãnh ãn mré hã ãg ta vigvej mũ ham. Kỹ ãg ta ser ta professor bilíngüe nỹtĩ. Kỹ ãg ta ser kanhgág vĩ ki aula nĩm mỹr ãg ta fóg vĩ ki ãg vãmén gé ũ ag mré ham, ag ta kinhrãg jé. Ka ãn hã ki ãg ta complica ke sĩ han tĩ uri ham. Hãra uri ãg formação ta há tỹvĩ nĩ, professor Wilmar ta tỹ rãnhrãj tĩ tag ti. Ti ta tỹ rãnhrãj tĩ tag ta ãg mỹ ãg jykre ta róm ke mág han mỹ ha. Jãvo ãg alfabeto ta ki hã ke nĩ; inh mỹ ta ki hã ke nĩ. Inh mỹ ãg alfabeto pi jo to hẽre nĩ, nén ũ pi kã ki tũ nĩ hamã, ãg vĩ ki. Ẽg vĩn hẽ ki ta han ka nĩ ham. Hãra ẽg vé texto han tag hã-hã nỹ inh mỹ ẽg ta kẽ ki fóg vĩ sa kren ge mũ, fóg rẽ sa ke mũ.
Sỹ inh mỹ hẽre mũn ẽg ta ẽg vĩ perde ke mũn kỹ ãg ta ser ti forma ãg ta fóg vĩ ta kri fãg ken ki, hãra ta tag ta isỹ kri fãg tĩ gé hamã, mỹ ki hã ke nỹ hãn? Ge kej mũ, tag ta isa kri fãg tĩ gé. Tag ta tó ũ tũ jag mỹ vãsỹ tag tó tĩ? Ne nỹ tag to jykrén tĩ? Kej mũ ser ham. Ka hã ag ta inh mỹ ãg ta tag tón ka ãg ta ge tĩ. Mỹr vãnh vĩ ũ: kijãn sa ãn ge tĩ, sa gufã ũ ag mré vãmén ka. Hãra ag ta, nén ũ’ũ ta to sa mã ja tũ nĩgtĩ ham. Kỹ ta ser, mẽ inh ne tag mã ja tũ nĩ vã, isa uri hã mãn vã; ke tĩ hamã. Ka sa ser ag vĩ ãn rán tĩ ham, rán ka isa makãtĩ tĩ ser dicionário ki jãvãnh tĩ ham, ãg dicionário ki. Sa ẽg ta ẽg vĩ fan vẽ ser ham. Kỹ ẽg ta ẽg vĩ han mũ tag tỹ ẽg ta ag vĩ mẽ ka gufẽ ag tỹ tó mẽn ka ãg ser rán kỹ, ne nẽ tag ti ke ka nón jãnfĩn mũ gé ham.

Ũn to vãmén ja: Miguel Rãrĩr Ribeiro.
Ẽmã tỹ Guarita ki kanhgág vĩ ki vẽnhkajrẽn fẽ.