Guaianás

Guaianás tag vỹ fóg ag kar kanhgág ũ ag tỹ vẽnh jyjy tag fi ja nĩ. Vẽnh jyjy tag vỹ livro, carta kar biblioteca mĩ nỹtĩ, hãra vẽnh jyjy tag vỹ ta hẽnrike nĩ. Ag hã vỹ nỹti: Gunhanás, Goyanás, Guaianazes, kar ver ũ ag vỹ tag to Waynasses ke tĩ gé. Hãra ẽg pi ver ag kanhgág ũ tỹ ne ẽn kinhra nỹtĩ ver. Hãra vẽnhmỹ Sudeste kar Sul ki fóg ag ne tóg kanhgág Pẽ ag mỹ vẽnh jyjy tag tỹ ag japrãr ja nĩgtĩ.
Prỹg ta 1820 kã França tá ciêntista ta Auguste Saint Hilaire (kãgrá ven ra), ne tóg Sul ki ẽmã ta Itapeva (São Paulo) ki jun kỹ kyrũ ti vég mũ, "guanhanã" ti ja vẽgtĩ. Ti ne tóg ta Fazendeiro ti mỹ rãnh-rãj tĩ ja jẽ. Kỹ ciêntista ẽn ti ne tóg kanhgág ẽn mỹ inh nén ũ jyjy tugtó ma, ké. Kỹ kyrũ eñ ti ne tóg ser nén ũ jyjy ta 31 ke tugtó. Kỹ ser fóg ẽn ti ne tóg kyrũ ta ti mỹ nén ũ jyjy tugtó ja ẽn nón nĩgjãg mũ, hãra ser ti ta nĩgjãg kar mỹr kyrũ ẽn ti ne tóg kanhgág vĩ ki vẽnh jyjy kar ẽn tugtó ja ngtĩ. Ẽn kar ser Saint Hilaire ti ne tóg São Paulo ki kanhgág ag vĩ vẽ ké, tag hẽ to fóg ag vỹ ser "Dialeto kaingang de São Paulo", "Kaingang Paulista" ke mũ ser. Ciêntista ta vẽnh vĩ mẽ ja ũ to kyrũ ẽn ne tóg "kójuru" ke ja nĩ, "anta" to. Kenjé São Paulo tá kanhgág ag tỹ "anta" to "kójuru" ti, hã kỹ Guaianás ag vỹ tỹ uri kanhgag ag nỹtĩ.