Pó Kanér

Kanhgág ag jamẽ jyjy ũ vỹ "Pó Kanér" (Pedra Lisa) ke tĩ. Ẽmã tỹ Guarita kãki ta nĩ, "Pó Kanér" ti. Vãsỹ prỹg tỹ (1880) ẽn mĩ kanhgág ag tỹ ẽmã tỹ "Pó Kanér" ke mũn tag to "Fág-nĩ" ke tĩ. Prỹg tag jo kanhgág ag tỹ "Fág Tẽgtũ" (três pinheiros) ke mũn tá nỹtĩg tĩ ver, nãn kãtá hã. Kanhgág ag tỹ "Fág nĩ" ki nỹtĩj kãmũ tũg ki ag tỹ fóg ag kãtá ag vãfy vẽne kej mũn kỹ, ag ne tóg je "pó kanér" ke mũn tag hẽ mĩ kafã ra pa tĩ.
Kỹ kanhgág ag ne tóg ag tỹ kafã ra pan kỹ goj pãrér ja mĩ sãn gen kỹ pó mág kri sãn tĩ. Hãra ag tỹ pó mág ẽn kri sãn mỹr, pó ẽn ne tóg kanér nĩg tĩ. Mỹr kanhgág ag mỹ goj ẽn pẽrér hã ra, goj ne tóg ver pó mág ẽn kri tĩ sag tĩ. Kỹ ser goj ẽn tỹ pó mág tỹ kri tĩ sa tugnĩn pó ẽn ne tog kanér tỹvĩn sag tĩ; hã kỹ ser kanhgág ag tỹ tag tugnĩn ẽmã ẽn to "Pó Kanér" ke mũ.
Hãra prỹg tỹ (1880) ãn kã, vẽnh kaga kórég ũ ne tóg "Fág Tẽgtũ" ke mũn tag tá jun. Kỹ vẽnh kaga tag ne tóg kanhgág ag kãgtén mág kren, goj jagma ne tóg tare ja nĩ kujá ti tỹ ve mỹr. Kỹ kanhgág ag ne tóg vẽnhmãn, ag tỹ ag nỹtĩ ẽn kar vẽnh kaga kórég tỹ kanhgág ag kãgtén ẽn to vãmén jé. Kurẽ ẽn kẽ kanhgág ag ne tóg ser kỹ ẽg tỹ "Fág nĩ" tá nỹtĩj mũ ha ser ke mũ. Kỹ ser kanhgág ag tỹ prỹg tỹ (1880) ẽn kar "Fág nĩ" tá nỹtĩj mũ mũ, ag mỹ tỹ tá há nĩ je, ti tỹ tá fág kamẽ tugnĩn.
Ti tỹ ser sihá tỹvĩ ke kar, prỹg tỹ (1950) ẽn pãte fóg ag tỹ ser kanhgág ag vigvej gen kỹ ag ne tóg "Pó Kanér" kri mũ tĩ gé. Kỹ fóg ag pi itóg kanhgág vĩ ki "Fág nĩ" ke há nỹtĩ je. Hã kỹ ag ne tóg ser "Fág nĩ" ke mũn tag to (Pedra Lisa) ké, ag mỹ pó ẽn ne tóg kanér tỹvĩ nĩ gé. Kỹ ser tag pãte ẽmã tag jyjy tỹ ser uri (Pedra Lisa) ke mũ "Pó Kanér" vẽ jãvo vẽ, kanhgág vĩ ki. Uri "Pó kanér" (Pedra lisa) tag tỹ ta ẽmã tỹ Guarita kãki tỹ (setor) tỹ (15) ke ag kã'ũ nĩ.
Kỹ hẽvẽ ser (setor) tỹ (Pedra Lisa) "Pó Kanér" ke mũn tag ti kãme hẽ vẽ.

PÓ KANÉR KÃKI KANHGÁG VĨ TÓ
Vãsỹ Pó Kanér ki kanhgág ag tóg ag vĩ tó há tỹvĩ kar ja nỹtĩgtĩ. Hãra kejẽn fóg ag tóg jagnẽ kato tẽ ag tóg rárá fon ge mũ, Brasil ki fóg ag Paraguai tá ke ag kato. Kỹ ag tóg ser vẽnhgénh ũ mỹ fóg ag tóg ser kanhgág ag nỹtĩ tag ra vãrej kãge ja nĩ, ẽn ki ag tóg kanhgág ag kinhrãgrãg mũ. Ẽn kãpẽn fóg ag tóg ge mũn jẽn kanhgág fag tỹ prũgprũg mũ, fag tỹ ag kato ag vĩ tó ki kagtĩg ra mré ag ke gé. Hãra ag tóg fóg vĩ hã ki fag kanhrãnrãn mũ. Kejẽn kanhgág fag vỹ fóg ag mỹ gĩr tugtynh mũ, hãra ag tóg fag tỹ ag mỹ kanhgág vĩ tó kamẽg mũ. Kỹ kanhgág kãsir ag tóg mogmog mũ ser fóg vĩ tó mũ ki ag vĩ pẽ tó ki kanhrãn mẽ. Kỹ ẽmã tỹ Guarita tag kãki Pó Kanér ki kanhgág ag tóg ẽg vĩ tó pipir nỹtĩ, mré ũ tỹ tó há ag krẽ tóg ũri kinhra ra tó vãnh nỹtĩ há ke gé, ũ tỹ tó há ag tóg mỹ og’og tĩ ag tỹ tó jé. Ũn sénh nỹtĩ ag hã tóg jagnẽ mré tó tĩ ver, hãra ag pi ser ag krẽ kãsir mré tó tĩ há.
Ũri Pó Kanér ki nỹtĩ ag mỹ tóg há tỹvĩ tĩgtĩ ag krẽ tỹ kanhgág vĩ tó kinhrã ge ti, mỹr ũri ser ag krẽ ta ti vẽnhkanhrã fã tá tá krỹg kãn kỹ vỹ ser fóg ag vẽnhkanhrãn fã ra tĩ tĩ, tá kãpẽn vẽnhkanhrãnrãn jé gé ver. Mỹr ag tỹ tá krỹgkrỹg kỹ ẽg ga kãtá vẽnhrãnhrãj tỹ ve há ke mũ tóg kanhgág ag tóg ag vĩ tó kinhra ke tũ mỹr tó vãnh ra kinhra tỹvĩ ag mỹ ki kro vén tĩ. Gen kỹ ag tóg ser ũ ty fóg vĩ t´t krỹ tũ ag jagfy vĩ kej fóg ag mỹ, ge tóg nỹ ẽg tỹ tá vẽnhkanhrãnrã fã ki kar ver ẽg tỹ tá vẽnhvinven fã tá.