Gerônimo

Gerônimo ke mũn tag vỹ tỹ Estados Unidos tá tỹ kanhgág tỹ Apache ke mũ ẽn nĩ, ti vỹ México kar Estados Unidos tá rĩr tĩg tĩ. Apache ki ti jyjy vỹ tỹ Goyaałé nĩ. Ti panh jyjy vy tỹ Tablishim nĩ (hẽremũn Tamrisĩ vẽ). Ti vỹ prỹg tỹ 1829 kã tyj kar kurẽ tỹ 17 prỹg tỹ 1909 kã ter.
Gerônimo vỹ tar kamẽ nĩgtĩ, ti vỹ Pã’i mág tỹ Cochise ti jagfy ráráj fẽ ja nĩgtĩ. Hãra Cochise tỹ Estados Unidos tá fóg ag mré ag vĩ kri fãg kar ti tỹ Pã’i ẽn ti kã punh ke mũ. Kỹ ser Gerônimo ti vỹ Apache kã’ũ ag mré fóg ag tỹ ag ga ra kãge sór kỹ hej ke tũg mũ. Kỹ Gerônimo ti kar ti mré ke ag vỹ prỹg ‘e (1858, 1886) tag kãmĩ fóg ag mré rara mũgtĩ, Mexicano mré Americano ag Kato.
Kỹ Americano ag tỹ Gerônimo ti kãgmĩ sór mũn ti vỹ ser kijẽn ag vẽnh fẽg mũ, kysẽ tỹ setembro kã prỹg tỹ 1886 kã ke gé, ũn tỹ 38 ke ag mré ti tỹ vẽnh fẽg mũ. Tag kar Gerônimo ti vỹ ter mũ ti kuhur kỹ ti tỹ hãmhãm (pneumonia) ke kamẽ tugnĩn, 1909 kã.

Gerônimo ti pi ti ga ra vỹn ke mãn mũ, ti tyj ja ẽn ra, Kỹ Estados Unidos tá pã’i ag vỹ sigség mũ. Ãn hã tá ti tỹ ter mũ, vẽnh mỹ ti ne tỹ ta ag mỹ tỹ vẽnh kãgtén fã rike nĩ. 1905 kã Gerônimo ti vỹ professor ũ mỹ ti kãme tag tugtó kãn ja nĩgnĩ, kỹ ser professor tag ti vỹ ti to livro ki rán ja nĩ gé. Gerônimo ti to vãme tag tỹ kãgrá vogvo ‘ũ kã sa, ti jyjy vỹ “Gerônimo, uma lenda americana” ken kỹ sa, prỹg tỹ 1993 kã tỹ han kỹ nĩ.