Pedro Mendes Kãjkág

Ẽmã tỹ Lontras "Fógfénh" tá Pã'i vén ja ag kã'ũ
Século XX kã Pedro Mendes Kãjkág vỹ tỹ ẽmã tỹ Toldo das Lontras “Fógfénh” Palmas tá ta Pã’i mág ja nĩ. Ti vỹ prỹg tỹ 1840 mré 1850 kãmĩ tyj kỹ nĩ. Prỹg tỹ 1933 kã antropólogo tỹ Herbert Baldus vỹ ẽmã tag tá jun kỹ Pã’i mág tag ti kinhrãg mũ, antropólogo tag ti tỹ pesquisa han tĩ ra. Baldus ta ti jyjy rán mỹr ti vỹ “Kõikãng” ken kỹ sãg mũ. Gufã tỹ Pedro Mendes ti vỹ antropólogo ãn ti mỹ kanhgág ag to nén ũ ‘e to vãmén mũ.
Baldus ti vỹ ti tỹ Pedro Mendes ta ti mỹ nén ũ ‘e to vãmén ja ẽn tỹ livro ki rán-rán kãn mũ, livro tag ti jyjy hã vỹ tỹ “Ensaios de Etnologia Brasileira” ke mũ ẽn nĩ. Hãra livro tag kãki ti tỹ nén to vĩ tỹvĩn hã vẽ tỹ “O culto aos mortos entre os kaingang de Palmas” nĩ. Baldus ti vỹ Pã’i tỹ Pedro Mendes ti gãgrá régre vinven mũ, ti livro tag ki. Ha kãgrá ag kã’ũ vé:

Pã’i tag ti kãgrá vỹ ver revista ũ ki vẽnhven mũ gé, revista tag ti jyjy hã vỹ tỹ “Arquivos do Museu Paranaense” nĩ, Curitiba tá, prỹg tỹ 1942 kã. Ũn tỹ vẽnhrán tĩ tỹ Mansur Guérios ke tĩ tỹ Palmas tá kanhgág ag vĩ tỹ’ũ ‘e ẽn nĩgjẽn tĩn kã. Guérios ti vỹ 1941 kã ẽmã tỹ Palmas tá tĩ ja nĩ, Baldus ta tá tĩ ja tỹ prỹg ta 8 ke kar, ti tỹ kanhgág ag nĩgjẽg tĩ ẽn kar. Ũn tỹ kanhgág ag to ti kajrẽn mũn tĩ vỹ tỹ Messias Francisco Krénjá ti nĩ, kanhgág ti vẽ. Guérios ti vỹ kanhgág tỹ ti kajrẽn mũ ẽn tỹ ti krẽ kar Pã’i si ag gãgrá kunũnh ja nĩ. Ve ra: